KA HRIATTHIAM LOH TE!

Ka ngaihtuah vang vang hian kei pek hian hriatthiam loh ka ngah mai.

‘World Class Edu­cation kan siam dawn,’ ti chung renga zirtirtu pali panga awmna tura zirtirtu nghet pakhat leh a nghet lo pakhat dah luih tlat hi ka hrethiam ve thei lova. Chutia hmun ṭhenkhata an indaih loh em em lai chuan naupang awm fumfe lohna hmuna zirtirtu kan han ekbeng ngheng mai te hi ka hrethiam lo lehzual. Chutia naupang awm fumfe lohna hmuna zirtirtu inhnawh ten tuna an awmna hmun chu thingtlang kilkhawr ni lovin khawpui lam a ni tlangpui. Hetia titute finna ngaihsan nachang ka hre lo hi anni’n ngaisangtu an ngahzia leh keiin ngaisangtu ka tlakchhamzia ka hmuh hian keimah zawk hi ka dik ta lo mai em ni tih ka hrethiam lo.

An tihretheih hi thingtlang mite an ni satliah lo, Mizo naupang, kan Mizoram rochungtu turte an ni. A, chu chauh pawh a la ni lo, ‘I tihduhdah Isua ka ni,’ tih ang mai khan an nghaisak zingah hian chi leh kuanga an chhungte pawh an tel ve tih thuah ka chiang. Chuti chung si a anmahni kar peih leh zar peih deuh te ṭawngkam tha leh ngamthlemna do zawh loh vanga hetia kan hotute an khawsa ta hi a tuartu lamin an tawrh theih viau laia kei teh daihin ka tuar hlei thei lo hi ka hrethiam lehpek lo.

Education hi hnam ro chherna pum (investment) atan hmang lova a tiduhdah zawnga khawsak hi engtinnge kan state sorkar hian a ngam hi ka hrethiam ve thei lova. He thil (not investing in education) aia hlauhawm hi tunlai khawvelah awm chuanga ka hriat loh laia kan sorkarin a hlau ve hauh lo tih hriat tak maia a kalpui reng mai hi ka hrethiam lova. Naupangte hnena Education tha pek aia innghahna tha zawk dang nge kan neih ka hre ve lova. Keini aia fing, keini aia dai zau, keini aia mi lian leh mi changkang kianga awm tam ni hlawmin kan hotute hi ka hria a. Mahse he zirtirtu tlakchhamna leh ekbeng ‘policy’ la kalpui zel an ngam hi ka hrethiam ve thei lo.

Ṭhian ṭhenkhatten, ‘Kan sorkar chuan rethei se min duh a, kan retheih chuan tlawn lungawi kan awlsam dawn a,’ an tih hi ka ring ve tak tak lo. Mihring hian hunlai kan nei a, kan hun chhung chu a rei lo. Mahni hun chhung reilote ngaihtuah avanga kum tam tak chhung Zofate rethei tur ka ngaihtuah hian rethei leh rilru hniam tak a kan awm hi an duh bik ka ring lova. Mahse kan inenkawl dan han en hi chuan reilote atana lawmna tawk te te hi kan kalphung chu a ni si a. Ka hrethiam lo. Brutus-a te chuan zahawm takin thu sawi mahse kan sikulah zirtirtu an awm tlat lova, kan sorkar sikulah naupang lut duh a lawi an awm ta tlat lo hi chu ‘politician’ ka ni ve lo tih a chian ai chuan a chiang zawk. Education ching fel lova ram tha taka inhruai luhdan hi kei chuan ka hre ve lo.

Education chhia kan tawrh hun tak tak tur leh a lo lan tak tak hun tur chu MBBS zir tur thlan dawnah te, tun aṭanga kum nga lo kal leh tura Competitive Exam a lo awm leh hunah te, tun aṭanga kum sawm lo kal leha MLA kan thlan chhuah leh hunah te leh thangkhat lian a lo her chhuah leh hunah te a ni a. Amah thianpa Muanpuia te thuchang takin sikul chhe chhuak aṭangin he Mizoram hruaitu hi kan thlan a la ngai dawn a, tet lai aṭanga an khuaa zirtirtu awm mumal loh avanga zirna chhunzawm ta lo thalai rual aṭangin thiamna kawnga hnamdang el turin thalai kan beisei leh si ang. Tun aṭanga kum 50 ral hunah, keiniho kan liam a, thangtharin kan Mizoram an rochun hunah vawiina kan Education chhia hi chu kan la tuar tan dawn chauh avangin kan hotute rilru hi ka hrethiam lo.

Vawiina kan Education Minister te, kan Chief Minister te, kan Cabinet Minister te zawng zawng hi thlanmuala an mut fel vek hnuah leh thawnthu hlui pawh an chan phak tawh mang loh hunah pawh vawiina zirna leh sikul kan sawp chhiat man hi Mizoramin lungchhe takin a la tel ngat ngat dawn. Chu thil thleng tur chu engtinnge kan ram hruaitute hian an haider ngam a, hre lo anga an awm theihdan hi ka hrethiam lo.

Khaw khat naupang, sikul kal rual, kilkawitu fumfe awm lova awmtir a, a kilkawitu tur mimal pahnih khat duhsak vanga khaw pumpui naupang tawrhtir ngamna hi eng chhia leh tha hriatna (conscience) nge ka hrethiam lova. Hetiang huaisenna (moral courage) hi khawvel mihring zingah eng chi (category) hian nge ngaisang ka hrethiam lo bawk. Hitler-a te, Idi Amin-a te ang, mahni lalna tur a nih phawt chuan midang nunna pawh la hreh lo chi khan em ni ngaisang ang ka hre lova. George Washington te, Abraham Lincoln te, Mahatma Gandhi te, Mother Teresa te leh Lal Isua te khan heng huaisenna ang chi, mimal pahnih khat emaw, chhungkhat laina duhsak vanga naupang tam tak tawrhtir ngamna hi an ngaisang ve ang em ka hre hek lo. Abraham Lincoln te, Gandhi-a te ngaihdan aṭanga ka teh a heng kan hruaitute huaisenna ka ngaisang ve ngam ta lo hi ka mimal rilru chak loh vang em ni pawh ka hre hek lo. Khawte VCP, mahni khaw tuikhur tlan lai siamthatna tur pawisa, a siam tha thei lo tur mahni makpa zu ngawl vei hnena pe ngam tlattu huaisenna hi ngaisang ta ila, kan hotute hi ka ngaisang ang em ka hre lo.

Mahni mimal pawisa aṭanga hlawh pek chu sawi loh, mipui sorkar pawisa aṭanga hlawh pek, anmahni enkawltu nih tak mai avanga mahni duhsak zawngte an awmna tura dah loh ngamna hi Pathian nung betute tan huaisenna dik a ni em ka hre lova. Sorkar hnathawk te thawhna tur hmun bi leh chai (posting and transfer norms) siamfel chuang si lova an tangkaina hmuna dah leh theih bawk si loh hi eng rorel thiamna (administrative efficiency) nge ka hre lova. Mahni fanute interview dawn veleh a Recruitment Rules awmsa tidanglam thut thei khawpa thiltithei hial tan mahni enkawl sorkar hnuaia thawk sa te chu an awmna tur hmuna tirh kal hi eng ang taka hna harsa nge ka hre lo bawk. (He Recruitment Rules tihdanglam thu vel hi chu sorkar hnathawk tan lo chuan hriatthiam a har deuhvin a thawnthu dang hre ve pha lo tan chuan hriatthiam a har mai thei e).

Kan hotute thiltih mek dan makzia leh rapthlakzia ngaihtuah hian mipui hi kan chawlawl tawh ni ngei tur a ni, duh lohna kawng zawh te, chawnghei te leh lungawi lohna dang lantir hauh lovin, ‘Zirtirtu kan nei lova,’ kan la ti liam satliah thei tlat mai. Heti em ema Education kan sawp retheih tawh hnu pawha ngaihtuahna kan la chher tha thei lo a nih chuan - kei chuan ka hrethiam tawh lo le.