ZIRTIRTU KAN MAMAWH

Mizorama sorkar Department zinga hna­thawktu ngah ber, Edu­cation Department aṭang hian kum tin, zirtirtu sawmnga aia tlem lo an pension ziah a tul a. A chang phei chuan thihna avanga boral ta te nen phei chuan zirtirtu hi za chuang lai tein an kiam a. Pension awm bawk, boral awm bawk, transfer ruala mahni post chhuahpui ta awm bawk nen chuan khaw chengker leh pilril deuh phei chu a tlabal zawng zelin an khawsa a, a tawpah chuan ‘Zirtirtu neih loh’ hi Mizoramah chuan sorkar sikul fashion lar tak a nih laiin khawpui lamah chuan ‘inekbeng’ hi fashion a lo ni ve leh a. Hmun thenkhatah chuan zirtirtu awmchhun pakhat a damloh vaih chuan sikul khar a ngaih laiin hmun thenkhatah chuan sikul chu zirtirtu hlirin an khat nuai nuai a ni ber a. Vawkreka fate ang maiin kan inkhai rual ta lo hlawm hle zawng a ni.

Zirtirtu hi kum tin lak awm tak a ni : Kum tin, vanduaina leh natna avanga boral te chu chhut lo pawhin pension tur te hi chu lo chhut lawk sa vek a, kum tin, zirtirtu ‘recruitment’ hi tih a, a tihdan tur bi-chai fel tak neih mai tur ni awm tak a ni. Tlem lai khan zirtirtu hna ruak za chuang lakna tura Department a inbuatsaih a, sorkarin a ngaihtuah chhungin an ngaihtuah laia an ngaihtuahnaa tel hauh lo, zirtirtu lak an tum fel vek tawh hnu si, an lak hma si inkarah an mamawh awmsa aia tam hmun a ruah thar belh a. Heti a nih chuan zirtirtu neih loh chungchang thawnthu hi hetia kan kalphung pangngaiah chuan engtikahmah a reh thei lovang.

Education Directorate hi : Tuna kan School Education enkawltu ber Directorate Office hi tuna kalphung pangngai anga enkawl a nih chhung hi chuan kan ram zirna hi ngaihtuahawm tak a ni rengin a rinawm. ACR bo te, GP Fund dilna bo te leh lehkha pawimawh bo hi a tam hlein a rinawm. Tlachawp rorelna hlirin an kal ni ngei tur a ni. Thingtlang hla tak aṭangin zirtirtu, kum tam tak thingtlang hmuna lo thawk tawh, mahni hna chauh thawk mawp mawp a, Office lama mamawh leh duh te pawh sawi ngai lo thenkhat an lo kal vang vang a. Chung mite chu an service te, an awm chin te, an chawlh lak ngai leh ngai loh te, an dinhmun tam tak, hotute hriatpui ve awm tak tak chu engmah, tumahin an lo hriatpui lova. Hai chhuah chawp a ngai a, a then chu hai chhuah hleih theih loh te a ni a. Officer fel leh hawihhawm an tawn loh palh a, hnathawktu bengvar leh mi khawngaih thei an tawn loh phei chuan an tan mahni Department pisa pui dawr meuh chu lungchhiatthlak tak tur a ni. Tam tak tan chuan Director hmuh te, Deputy Director hmuh te pawh a engamah hmain a boruak ringawt pawh a huphurhawm sa ang. Sorkar hnathawk, thingtlanga rei lutuk awm tawh tan chuan mahni Department pisa a hotute hmuh ringawt pawh hi huphurhawm tham tak a ni thin. Chu chauh ni lova, an Service chungchang hretu tumah an han awm lo leh a chhinchhiahna fel tak, awlsam taka hai chhuah tur a’n awm mai lo te chu hrilhaithlak tak a ni ve ngei ang. Mimala anmahni hretu an neih loh chu sawi loh, an Service History hai chhuah thuai theihna tur te a awm lo a nih phei chuan rilru baihvai taka awm chu thil awlsam tak a ni ngei ang. Chuvangin, Education Directorate-ah hian hnathawktu fel tak leh thil chhinchhiah dan phung fel tak (computerized) an neih a ngai ngawih ngawihin ka hria a. An neih leh neih loh erawh ka hre lo. Directorate ber kalphung a fel loh chuan Education Department buaina hian tawpin tai a nei lovang. A tuartu chu zirtirtute an ni ang a, zirtirtute tawrhna chuan naupang tawrhna a thlen ngei ngei bawk ang. A thei pawlin GP Fund te an lak chhuah tlut tlut laia a thei lo pawlin mamawh bechhiatah pawh an la chhuak thei lo te a nih chuan rilru a na duh hle ang a. Selection Grade kai hun tawh hnu kum thumah pawh mahni kher kal loh chuan hotu lamin an hriatpui mai dan a awm hauh loh chuan mahni hna ngaisang taka thawh chu harsa tak tur a ni. Heng zawng zawng hi Directorate a inrelbawlna fel leh tihdan phung tha tak neih chauhva awm thei tur a ni.

Thawnthu : Zirtirtute chunga thil thleng, thawnthu mak leh ngaihnawm lo pui pui hi hriat tur a awm fo mai. Zirtirtu pakhat chuan, “Kan Office-ah ka kal a, ka hmingin MR Bill a lo awm a, ka hmu fuh hlauh mai a. ‘E hei ka bill kha a lo chhuak tawh a ni maw. Ka lo la nghal ang e,’ ka ti ve ringawt a. Ka la daih mai a,” a ti! Amah chuan a bill hauh lova, a awm tih pawh a hre lova, a va hmuh fuh avang chuan a ngaihtuahna a hmang thut a, a la ta mai a ni. Zirtirtu pakhat chuan, “Director hnenah lehkha ka thehlut e ka ti a. A hnu daiha ka va kal leh pawh chuan a khawihtu Clerk dawhkanah chuan a lo la awm a. A chhan ka zawh chuan, ‘Kan la ngaihtuah hman lova,’ a ti a. Keiin, ‘I ngaihtuah tura ka rawn thehluh a ni lo. Director hnenah chuan dah chho mai teh,’ ka ti a,” tih thu a sawi. Mi pakhat chuan, “Kum thum kalta khan Selection Grade kai daih tawh tur ka ni a, Directorate lamin an tihfel loh avangin ka cham chilh a ni,” a ti bawk. A thawktu, a zirtirtu ngeiin an hriat loh hlana chawlh la anga lo awm a, an aiawhte pawh lo thawk hmiah hmiah anga sawi te pawh a awm. Mi pakhat chuan, ‘Ka training fel hlawt a, ka training-na ang chiah a kal leh turin min han kova,’ a ti. Heng bak hi thawnthu mak tak tak tam tak a la awm ang a, heng aia mak leh awm lo fe fe pawh a tam ang. Hriat loh hlana damdawi-ina lo awm ta nek a, MR te pawh lo bill ta teuh te pawh an awm ngei ang tih hi a rin theih. A sawitute leh thil awmdan hrang hrang ngaihtuahin heng thawnthu rapthlak pui pui, Mizorama thleng awm lo taka ngaih te hi dawt a ni vek lovang tih pawh a rin theih bawk.

Thu mak tak chu : Sikul thenkhatah chuan Science Teacher an awm lova, an tan Science subject exam ve ngaihna a awm lo. Chung sikul naupangte result chu engtinnge a awm tak a, a naupangte pawh chu engtinnge an awm tak zel tih hriat a harsa. Sikul thenkhatah chuan Science Teacher (Primary leh Middle Level aia sangah) an awm a, mahse Mathematics Teacher an awm lova, Science Teacher an lak dawnin Mathematics thiam tel kher an phut si lo. A awmzia berah chuan kan Education Department hian sikul awmdan tur hi a rel fel lova, mamawh thlen chawp buaipui leh in sak thar hawng reng reng hian an buai te beuh emaw tih tur a ni. Kan internal marks chungchangah ngawt pawh hian sikul tha leh tha lo tehna zawng zawng hi a buai zo vek theiin a hriat a. Zirtirtu, an that chungchuanna ber ni a lang chu Bazar note siam a, naupang zinga hralh chiam chiamtute zingah Award dawng ta nawlh nawlh an awm a. Anmahni zirtirtuten an ngaihsan ve hleih theih hlek loh ten Award te an dawn chang a awm bawk. Award nuihzat deuh tlat tawk, mi fel tak tak an awm miau tawh chuan kan inawpna chu a sawprawp thawkhat ni tur a ni.

A tawpah chuan keimahni : Heng thil chi hrang hrang hian he Mizoram hi nghawng lo se chu kan sawi chhuah kher pawh a tul lovang, mahse a tawpah chuan keimahni zel a nghawng avangin kan vaia tan tawrhna leh thil pawi a ni. Zirtirtu kan enkawl that loh hian zirtirtu zahawmna a tlahniam a, an zahawmna a tlakhniam chuan anmahni an inzah lova, anmahni an inzah loh chuan an hna an thawk tha lo thin. A thenah chuan zirtirtu khan phurna a hlohva, phurna nena midang zirtirtu leh phurna tel lova zirtirtu chu sawi phak loh khawpin an inthlau a ni. A thenah chuan tih that duh lohna a hring a, ti tha duh lo zirtirtu chuan chawlh a nghakhlel a, chhuanlam chheteah pawh an chawl mai zel a, pawi tak a ni. Chung zawng zawng chuan mahni hnaah tui lohna a hring thei a, thahnemngaih lohna a thlen bawk a, chumi chu naupangin an tuar a. Mizoram sikula khawi sikul pawhin an tih that lohva, an zirna a that loh hian keimahni Mizo bawkin a tawpah chuan kan tuar a ni tih kan hriat a ngai a. Zirtirtute enkawlna kawnga pawi khawihtute hian kan pawi an khawih a ni. Thingtlang pilril taka naupang mawl tam tak awm hi engtikah emaw chuan an khaw piah lamah an la vakdarh ang a, chung mite chu an awmna hmun theuhvah an hnawksak dawn. Khaw lian ve deuhva zirtir fumfe loh naupang hi an khuaah an awm reng dawn lova, an awm pawhin a pawi a, an awm loh pawhin a pawi. Kan tuar ngei dawn.

Treasury Ngaihsanawm : Aizawl North Trea­sury-ah hian engemaw buaipuiin ka kal a. Computer hmang vekin an hnathawh thlen chin chu a hriat theih zar zar mai a. An ngaihsanawm hlein ka hria. Sorkar Department dang hian hetiang hian kan hna hi thawk ve thei ila a duhawm khawp mai. Sorkar Department tam takah chuan File bo a awm leh thin. A chang phei chuan file pawimawh tak tak hi a khuangcherbo tawp tawp a. A lungchhiatthlak hle. School Education te hi chuan he Computerised system hi hmang ve ngei se a va duhawm em! Kan hnam ro hlu ber, naupangte chherna pum hi fel thlep thlawpa kan rem a ngai a ni.

Statistics Fel : ‘He sikulah hian naupang heti zat hi an awm a, zirtirtu heti zat hi awm ngei ngei tur an ni. He sikulah hian naupang heti zat hi an awm a, zirtirtu hei aia tam hi awm a thiang tlat lo,’ te hi ti ila. Tun dinhmunah chuan kan Education Department hian sorkar sikula naupang awm zat pawh a hre dik thei lo. Midday Meal leh Uniform leh Zirlaibu avanga naupang awm anga lang hi a takah an awm tak tak lo. Mahni dinhmun pawh hrechiang lo tan chuan rorel fel ngaihna a vang hle ang.

Sikul building te kan sa tha a, hmanrua te kan inpe a (khaw pakhatah chuan computer 14 an nei a, hmang miah lovin an dah reng a), a thei pawl chuan zunin siamna tur te, sikul kawt cheimawina tur te pawh an nei thei ta ve ang. A panna kawng te pawh lo black-topped tawk te pawh an awm mahna. Chutihlai chuan khaw tam tak mangang chuan an khaw zirtirtu indaih lo lutuk thawidam turin zirtirtu rawihna tur pawisa an thawh tâwk tâwk lawi a. Zurui chunga zirtir hna thawk, khawtlangin vawihnih vawithum an ngaihdam te pawh an kaisan ve zel theihna tur kawng a inhawng leh lawi a. Education kan phingchil nasatzia ngaihtuah a, chumi kara a nuamsa pawl han ngaihtuah hi chuan pension hlawh la ang maia hahdam an awm zeng zung a, a then lah nu leh pa thlengin fate zirtirtu hlawh tur, sorkar sikulah an intum chawp lawi a. Kan awmdan hi a makin a mak a ni ber mai.

Heng karah hian hotu lam chuan zirna pawi­mawhzia te, zirnain mihring a siamthatzia te, sorkarin theihtawp a chhuahzia te chu ropui takin an la sawi dup dup a. Chu chauh ni lovin kum sawm dawn lai ngaihsak tawh lotute chuan an ngaihsak turzia te pawh an la sawi cheu ta ve ang.