ZIRTIRTU CHU MAMAWH TEHRENG E

Vanglaini chan-chinbu a ka thuziah, Dr C.Lalrampana, Ph.D (AM); Ph.D (BS), Regd, No. RMP (AM) IA-5935, Attested by : Notary, Govt. of India & Ministry of External Affairs, Govt. of India-in Facebook lama a hrilhfiah chiam mai kha chhan chhunzawm ka tum lai mekin Vanglaini chanchinbuah hian a dang a rawn ziah belh leh a.

Ka thuziah a sub-heading pakhat, ‘Zirtirtu hi kumtin lak awm tak a ni,’ tih hrilhfiah nan, ‘Sorkar sum harsatna avangin lak zung zung theih a nih lohzia chu kan hrechiang vek niin a lang. Tunah erawh zirtirtu lak thawm a awm fo ta zawk a nih hi! Sum awm se’ng chuan SE Department hian sikul tina awm tur zat zirtirtu RTE-in a phut ang thlap a la ngei ang. Sum a awm loh vang zawkin kumtin zirtirtu lak chu thil theih loh hul hual niin a lang,’ a tih bakah, ‘Zokhaw lam a ni emaw, khawpui lam a ni emaw, RTE Act, 2009-in zirlai awm zat mila zirtiretu awm tur zat leh subject teacher, Headmaster etc. awmdan tur a phut leh bituk ang khi sorkar hian a zawm thei lo tih chu kan hre tlang theuh awm e,’ a ti a. A zawm thei lotu sorkar hi ‘Mizoram sorkar’ ti emaw, tuna kan sorkar hrawn mek’ ti emaw chuan sawi se a fiah lehzual ang a, Mizo mipui tan awmzia a nei zawk bawk ang.

Sorkar sum neih dan leh neih lohdan kalhmang te, sorkar sum awmzia te hi Deputy Director ve meuh chuan a hrethiam chiah lo a ang ka ti. ‘Kan sem ang,’ tih vanga vaibelchhe tel tehmeuh sorkarin a thlawna a sem theih chuan Education Department-ah hian, ‘Sum awm rawh se,’ sorkarin a tih chuan a awm thei tih hi a hre pha lo ni ngei tur a ni. Sorkar tha lo chuan mirethei zawk leh mawl zawk te tihlawm nan therhlo an sem chiam chiam a, chutih lai chuan zirna, inkal pawhna kawng leh hriselna lama an inenkawlna chu a chhe em em a, vote thlak thlir ranin mipuite chu inthlan dawnah an tilungawi chawp zel a ni ber. Sorkar sual zual chuan thu tha sawi tum te chu tharumin an nek bet a, a then chuan mipuite chu thu tha hmu thei lo turin an dawi â thin tih te hi kan Daktor hian a ngaihtuah ve ang em? Sorkar tha chuan mipuite chu kawng dikah hruaiin therhlo hmanga indawi ât lam buaipui lovin thutakin ram an enkawl a, zirna, kalkawng, hriselna te an ngai pawimawh thin. Sorkarin pawisa a neih dan leh dan loh tur ruahmanna hi Budget an tih hi a ni a, chu Budget siamdan leh a hmandan chuan ram chhung (State) a sorkar Department hmalak dan tur chu a hril vek tih a hriat loh avangin Education Department-ah hian sum a awm thei lo emaw a ti mai zawk a ni. Zirtirtu rawihna tur sum a awm lo tih tak mai makzia hre pha lo sorkar officer chuan zirtirtu ka mamawh tluk zetin sorkar kalphung zir chian a mamawhin ka hria.

Hetia thil pawimawh leh mamawh tihna tur a awm loh a hlauhawm vang hi alawm, pawisa sem hi a pawi em em nachhan. Inrelbawlna awmze nei leh nghet, kan hnam tana pawimawh elkhen, zirtirtu rawihna tur pawisa nei leh mang si lovin a thlawna pawisa kan sem pawizia hi kan la hre dawn chauh. Zirtirtu nei fumfe lova sikul awmtir hlauhawmzia leh pawizia ngaihtuah chuan zirtirtu hi kum tin lak a ngai nghet tlat (engemawzat an pension ngei ngeiin natna avanga boral an awm ngei ngei bawk si a). Zirtirtu lakna tur pawisa a awm lo ti si, a sikul hawng lawi bawk si, naupang luhtir ve bawk si a khawsak hi mak tak a ni. Chuti zawnga ngaihtuah ta lova, ‘Pawisa a awm lova, zirtirtu a lak theih si lohva,’ tih mawl tawp hi Mizo tawnga thu satel lu kan tih chu a ni zawk.

‘ACR leh lehkha bo; GPF leh MR Bill; Midday Meal; aikal lak leh Training chungchang etc. a sawilante phei hi chu thil hlui tawh tak a rawn phawrh thar a nih hmel? Tunah chuan Directorate of School Education inrelbawl dan hi State dangte aiin a felfai zawk daih tih a taka hmutu ni vein ka inhria. An invawn dan a felfai a, Confidencial cell te, Media cell te, Pay anomaly cell etc. te awmin, attendance Register aiah Biometric attendance hmang turin an inbun fel mek a; hna a ran zawk nan file processing system pawh internet online hmanga tih zung zung theih tura bun fel ni tawhin hman theih tep a nih thu dawn a ni,’ tiin Dr C.Lalrampana chuan ka thuziah kha a khing let a. (Confidencial tih hi ka chhut chhawn sual ni lovin a ziah danin ka chhu a nih hi).

‘State dangte aiin a felfai zawk daih....’ tih lai tak mai hian nuih a tiza thei. Kan kalkawng te pawh a enkawltu Minister khan North-East State zingah a tha ber te kha a ti mai a. Kha thu dik lo leh nuihzatthlak lo zet kha Dr C.Lalrampana hian a rawn ‘copy paste’ (a hrethiam leh lo pek ang em aw?) ve mai te ni awm tak a nia. A la nuihzatthlak ta chuang lo. Mahni State chhunga Education dinhmun pawh hrechiang lo tan mi State Education dinhmun hriat hi a harsat ka ring. Ka thu rawn sawi te thu hlui anga a ngaih nachhan ber tur pawh ama hriatdan hi a hlui bakah Education Deptt. a thil fel lo awm tam tak hi a senior tawh hlawm lutuk a, thu hlui emaw a ti mai a ni ang. Chutiangin thu hlui fel lo kher chhuak hrim hrim duh ni ila Aizawl veng pakhata Primary Teacher, a thih hnu kum hnih thlenga a hminga hlawh la siam zat zat, ACB-in an chhui chhuah te kha chipchiar zawk pawhin kan sawi ang. Kar hmasa hmasa leh mai khan zirtirtu pakhat chuan a ACR kum engemawzah chhung ami a hlawma a thehluh nawn leh thu min hrilh te kha em ni thu hlui a tih chu? Vawiin thlengin zirtirtu aikal hi an la awm tih chu khaw tin deuhthawah mitinin an hria ang a. (Aikal lakna rate te pawh an siam ngawt a ni lo’m ni?) Aikal lak thuah te hian min la hnial fo a nih chuan aikal te hi an hming khawn leh thlalak nen khawn khawmin Dr C.Lalrampana hmai zah nan kan hman zawhah Opposition MLA kutah kan hlan hial nghal loh. Hetianga thil lang chiang sa kan sawi te RTI aṭanga kan dil chhuah a nih loh vanga thudik ziktluak lo anga sawi a, thehdarh chiam mai hi Departmental Officer tan tih loh a tha. Dr C.Lalrampana hian tun dinhmuna Mizorama zirtirtu aikal tamzia hi a hre lo tak tak nge a haider? Haider chunga heng thu hi a sawi a nih chuan a sual reuh hle tihna a ni thei a, a hre lo tak tak a nih chuan ‘Thil tak tak hre pha lo list’ a ziah luh chi a ni ang.

Fel zawka Office enkawl a nih theih nan Confidential Cell te, Media cell te, Pay anomaly cell siam a nih thu te a sawi a. Inawpna a fel loh tawh chuan chumi avanga fel mai chu a theih loh. Mahse mihring zingah hian Designation lawm chi hi awm a nia. Thenkhat chuan Designation hi an lawm khawp a, Dr nihna te hi lei tur te a awm a, mi thenkhat chuan an lei tih hi Dr C.Lalrampana hian a hriat a rinawm. Chu chauh ni lovin Degree leh Designation anga lang thei zawng zawng tarchhuah kim vek tum chi te pawh awm a ni bawk. Mahse chutiang ziah vak vak chu mikhual pawnlang deuh tan lo chuan zahawmna a awm chuang lo ang bawkin Cell hrang hrang hawn tam hi inrelbawl felna (administrative efficiency) hriltu a ni chuang lo.

Pay Anomaly Cell te hian thingtlang hmun tam taka khawtlang rawih zirtirtute dinhmun te hi a zir tel em? Department pakhat chhunga Pay Anomaly Cell meuh awm chuan zir tel awm tak te ka lo ti ve mai mai. Sikul pakhatah zirtirtu hlawh inthlau lutuk, a hlawh tam zawk thiamna hniam zawk tlat si, sorkar rawih leh khawtlang rawih te hi eng pay anomaly category nge ni ang? Pay Anomaly satliah pawh a ni lo, Service Anomaly te a ni tel thei em? Eng sorkar Office dangah nge khawtlangin tul a tihna avanga hnathawktu a dah belh ve theih le? Heng khawtlang rawih zirtirtute hian pawipang lo khawih palh ta se an chungah eng danin nge ro rel dawn? Eng Conduct Rules-in nge phuar tawh ang? Heti khawpa Education kan phuahchawp chho ta mai hi mipuiin kan tuar a. Mipui tawrhna chu sorkar pangngai tan chuan thina chemte riak ang a ni. Mahse sorkar pangngai lo tan chuan ‘Elsen rawih belh’ te pawh a tih theih ve tho ang em? Education chungchangah lekphei chuan Mizoram leh thangthar tan thil lungchhiatthlak a nih avangin thu tling lo hmanga kan thusawi vuak pherh tum kan awm a nih chuan in-dimdawih hleih thei a ni lovang.

Staff thenkhat ban tlai thin thu a sawi aṭang hian Education Department sawi fihlim tumna lian tak a nei tih a hriat theih a. Ni e, Department tinah hian Staff thawkrim leh thiam bik, chhawrnahawm leh hman tlak engemawzat an awm thin avangin Department tam tak hi an kal hram hram thin. Hei chu thudik awmsa a ni a, a dik luattuk avanga sawi chhuah kher ngai lo a rawn sawi chhuak mai zawk a ni. Department tam takah phei chuan mihring chhawr tlak loh an kawl hnem avangin mi tlemte avangin Department a mualpho lova, Department mi leh saten thubuai an awrh lova, an hlawh te pawh an la ve chauh thin.

Educational Complex din tur a nih thu te a rawn sawi a. A inrelbawlna (administration pumpui) a fel miau loh chuan eng Complex emaw kan din avangin kan fel dawnin ka ring ve hauh lo. Educational Complex ai chuan zirtirtu quarters te hi kei phei chuan ka tuipui zawk. Zirtirtu nei lova naupang awmtir ngam sorkar hian Educational Complex chu mipui hlawk nan siam lovin tu mimal duhsak uchuak bik emaw hlawkna turah a siam chhuah leh theih tho. Referral Hospital sik sawm thiam sorkar kan nei tawh a, Bairabi Hydel Project sik sawm thiam te, Govt. Complex sik sawm thiam te pawh kan nei a, Educational Complex sik sawm thei sorkar neih hi a harsa lovang. Inspection mumal awm lo, Director-in a thuneihna hmanga zirtirtu pakhat pawh la (appoint) thei lo leh ban thei lo khawpa Political Ball a Education leh a Department kan siam hnu hian eng Supervision system nge kan hman tuma’n kan hre lova. Supervision tel lova tha thei Department ka hre bawk lo. Unit thu leh MLA thu leh Minister thu hlirin kan Education hi kan enkawl em ni tih pawh kan hre ve lo. Helama kan hriat lohnaah te hian Dr C.Lalrampana te hian thil a lo hre zek a nih chuan zirtirtu ka mamawhna lai tak a ni.

A thu thehdarh tlangkawm nan, ‘Engpawh ni se, phunchiar awm lo tawp tur khawpa inrelbawl tha leh famkim hi zawng, eng Department mah hi he khawvela kan cham chhung hian khawiah mah hmuh tur a awm dawn lo tih hriat chian tlan a tha hle.

‘School Education Directorate pawh hian famkim lohna tam tak chu a nei tih a chiang. Mahse, heti teh erha Director leh Staff-te leh zirtirtu zahawm tak tak te timualpho thei ang ber zawng leh thu leila tak tak hmanga kap vak lo hian Pu P.L.LIANDINGA hian zirchiang hmasa te tein ziak se’ng chuan a lo dawngsawngtute tan pawh dawnsawn a nuam zawk ngei ang. Writer puitling leh thuthiam tak ni mahse ‘ZIRTIRTU’ chu a lo la mamawh ve takzet nia a lan avangin thurawn ka’n pe ve khanglang a ni e,’ a ti a.

Hetiang insawi mamna thu : ‘Tha famkim kan awm lova, tha famkim hi chu beisei lo ila,’ tih te, “Phun tawk (phunchiar ni lovin) hi chu awm a ni,” tih angreng chhuanlam tawngkam hi sorkar Department insawifiah nan chuan leklam lohvah a tha hle. Sorkar chu sorkar a ni a, YMA kalkhawm ang a ni lo. Kan sawi leh kan ziah chin hi chu thil manganthlak leh uchuak lutuk hlir a ni. Kan lo phun a nih ngai pawhin ni hnih khat zirtirtu awm loh vanga phun kan ni lova, engemaw changa zirtirtute kal tlai ve leh zauh thin thua phun kan ni hek lo. Kan sawi zawk chu a kuma kum pawh ni satliah lo, kum hnih kum thum kalta aṭanga zirtirtu neih loh em em chungchang a ni. Chutiang sawitu chu Mizovin phuanchiar kan ti lova, tha famkim beisei kan ni hek lo. Kum khat chhung, zirtirtu nei fumfe lova naupang sawmhnih awmtir hi eng anga sual (crime) nasa nge ni a, eng anga inenkawl thiam lohna hrin nge ni ang tih ngaihtuah tham tak a nih laiin naupang za tam tak, hmun hrang hranga hetia dah hi kan sawisel a, a sawiseltu chu ‘phunchiar’ kan ni ang maw? Kan chhiah pek khawm hmanga hlawh la sorkar hnathawkte hian mipui hi min zahder ve hram hram teh se. Chuti a nih loh chuan kan zalenna hi kan hman theih chen chen kan hman a, thudik kan sawi bawk si chuan sorkar hnathawk tan chuan a buaithlak duh viau thei ang. Education Department inawp dan hi chu a fel chiah lo a niang, ‘Kum tina theh luh tur’ te a hlawma kum nga daih an thehluh chuan a dik lo hle tihna a ni.

Ka thu ziahah khan zirtirtute tana mualphona tur thil a awm ka hriat loh laiin Dr C.Lalrampana chuan khawpuia zirtirtu awm tam kha a awmtirtu lam tana mualphona ni lovin a zirtirtu tan zawk mualphonaah a la ngai ta fan a. Tuna sorkarna chelh mektu Ministry tan chuan Dr Pana te ang hi Officer hrawn nuam tak zawng an ni ngei dawn e. A ngaihdan chuan a diltu leh nawrtu an awm chhung chuan thil tha lo pawh a ti theitu chuan tih zel mai tur a ni dawn a ni awm e. Lalngaihsaka te Grammar zirtir kan tum nen khan kan lo inhlat vak love.

Education a ni emaw, Department dang a ni emaw, sorkar hnathawk te hian an tana dawnsawn nuam tur hi lo beisei ve ngawt lohvah a tha. A nihdan lo tura thil a kal hnu a, ‘Dawnsawn nuam deuhva sawiah a tha,’ tih hi chu kohhran thilah te, YMA thilah te leklam chi a nia, sorkar hnathawk chuan beisei ve kher loh tur niin ka hria. Chu ai mah chuan, ‘Mifing tan chuan zilhhauna a tawk a, mi â tan erawh chuan talhfiak a ngai thin,’ tih te ka rilruah awmin talhfiak lektu ang hialah ka inngai zawk. Kan sorkar leh kan Department thenkhat hi chu tawngkam tha leh thu tluangtlam hmanga hrilh harh chi awzawng kan ni lovin ka hria. Kan tihdan dik lo thanlenpui hi a upa tawh em a, dikna leh rinawmna beiseitute chu hmai zangthal he hawin, ‘Midang pawhin an sawi lova nangin i sawi,’ ti emaw, ‘Tawngkam tha deuh te hian sawi ve ula,’ tih emaw te hi kan chhak chhuak ngam ta mai niin a lang.

Zirtirtu leh naupangte zahawmna kan tihbawrh­ban nasatzia ngaihtuah a ka vei tehlul nen, hetianga titute laka tawngkam ka la lek hriam thiam tawk lo hi ka induhthawh a, an harh hawkna tura tawngkam hriam hmandan min zirtirtu tur ka mamawh a. Thingtlang hmun tam taka sikul te hian zirtirtu chu an mamawh em em a ni tih ka sawi nawn leh duh a ni.