ZIRTIRTU LEH....

(Dr C.Lalrampana thu leh hla ka chhiar zelin amah nena thu inchuh nei anga kan lanna zawng zawngah chhiartu mipui hnenah ngaihdam ka dil a. Tun hnuah chuan eng thu pawh rawn ziakin rawn sawi leh mah se ka khing lo tih ka sawi duh a. Education chungchang ka ziah leh pawhin a thuziak behchhana ka ziah ni lovin keima irawma ka ziah a ni dawn a. Amah thung erawh chuan Education Department thawh thatzia leh fakawmzia hi ziah chhunzawm tur a hriat chuan ziak zel se hnialna ka nei lo. Kan lo suangtuah phak loh Education Department ngaihdan leh kalphung te kan hriat phah a, a bengvarthlakna mual mual erawh a awm. Amah nena inkhing nih erawh ka duh hauh lo tih ka puang e).

Miin, ‘He khawvelah hian danglamna thlen i duh chuan Education hi a tobul chu a ni e,’ an tih laiin kan zirna sikul leh zirtirtute chan ngaihtuah hi chuan Zofate tan a lungchhiatthlak ve ngawt mai.

Kan khawvel hi khawvel tha zawk leh nuamsa zawka chantir hi keini aia a let tam taka changkang tawh te pawhin an la tum zel laiin keini chuan kan awm mekdan hi thansan hlau ang maiin kan sikul te chu District Council hun laia mi ni awm takin la kan la enkawl ta lauh lauh hi a ni hrim mai a. Kum engemawti kaltaah phei kha chuan zirtirtu hlawh la thei lo kha kan buaipui em em mai a. Chutichung chuan zirtirtute chu ‘hnam siamtu’ tiin kan ko dup dup a. ‘In hna tha taka in thawh hian Pathian rawng in bawl a ni,’ te hi kan ti a. ‘In file chu naupangte hi an ni,’ kan ti thul, ‘Nakina Mizoram enkawltu tur kawltu in ni,’ kan ti mawh hek lo. An punkhawm nikhuaah khuallianah te tangin tawngkam mawi chi hrang hrang ni a kan hriat te khawn khawmin zirtirtute chu, ‘Ka fuih e,’ kan han ti thin a. Kan fuihna thu te chu chanchinbu phek hmalamah a chhuak chuai chuai thin a. Mahse Budget siam hunah te, Revised Estimate siam lai tein chutiang taka kan lo fak tlawr leh tawngkam mawi kan hriat chitin renga kan hai vur lek luk thin te chu kan hrereng ngai lo a ni tehchek ang chu sikul hawng a, zirtirtu la (appoint) ve thlap tawh si khan zirtirtute hlawh tur kha kan nei daih lo fo mai a. Chutihlai chuan kan Party Worker te chu contract hralhin an inti hausa mawlh mawlh thei lawi si. Party Worker-te hnathawh (contract works) that thu leh ramin hma a sawn phah thu te chu tawngkam khat te pawhin kan sawi ri ngai hauh si lova - kan awmdan hi chu keini ang mimawl tan hi chuan hriatthiam phak a har ngawt mai.

Mizorama sorkar sikul tam tak chu naupang nei fumfe lova ruak titih a awm ta nual a. Zirtirtu hna thawk tura sorkar lak nih kan inchuh luih luih lai leh a hmu chhun te chu pheichham man ang maia an lawm mek lai hian a sikul lam erawh chu a ruak ta hiai huai mai a. A thenin sikul kal rual lo naupang an fawmkhawm a, a thenin naupang zat an ziah pun ngawt loh chuan an sikul an kharsak mai ang tih an hlauh avangin naupang chi hnih - thlarau naupang leh naupang tak tak an nei ta nawk mai ni chek tur a ni. Thlarau lam thlirna aṭanga a lungchhiatthlak lai ber chu ziak meuhva dawt report thehlut lo thei lova kan zirtirtute leh an thawhna sikul kan phingchil ta hi a ni. Kohhrana kan inzirtirna te, Kristian thurin te ngaihtuahin kan awmdan tak hi hrilhfiahna tawngkam pakhat pawh kan nei ta lovin a lang. Felna Pathian betu, Thutak hriattir tuma Missionary tir chhuak chum chum he hnam hian eng Pathian nge kan biak tak a, rinawmna nena inzawmna nei lo sakhua kan vuan ta mai em ni tih hial tlak a ni.

Dawt report thehlut lo thei lova awm zirtirtute hian kan tu leh fate hnenah rinawmna thu an zirtir thei ang em? Chhun khaw engah, mahni thiamna hmanga dawt an report ngawt loh chuan an eizawnna hrui an sat chat tihna a ni chiah dawn a. Mahni leh mahni kutzala mahni eizawnna hrui sat chat hmak hmak ngam khawpa huaisen tur chuan kan beisei thei lovang. An chheh velah a dawng lo tur dawng, a thawk lotu pawisa hui ta teuh leh thildang tam tak an hmu ve vek si. Chutianga dawt report-tu chu sawi loh, he thu ziaka tarlangtu keia tan thleng pawh thinhrik leh se khual en hlawhna tham a la ni cheu ang em? Chutiang dinhmuna ding tur chuan kan sorkar hian engtik aṭangin nge he Education hi a lo nghaisak tawh a, hemi kawnga thawh hlawk deuh deuh te hi tutenge ni thei ang tih a mimalin kan sawi ngam ang em? Moral Education te hi khawia zir tur nge? Eng Moral Education nge kan inzirtir dawn?

Kan din khawmna hmuna ke chheh sual satliah avanga kan petek zeuh hi kan inrah dinna tur takah lungte a lo awm a kan rah hrual chhunzawm palh chuan beng leh kaa thi chhuak zawih zawih khawpin a tluk palh theih a. A tira kan han petek zeuh kha lungte kan rah hrual chhunzawm a, kan tlukna lamah kan bek do tawk chiah a lung a lo filawr leh zel si chuan a mala thil rapthlak lo tak kha a tawpah chuan a rapthlak chhunzawm thei viau. Kan Education pawh hi kan hotu chhuanchhawng hrang hrangin kum tam tak chhung chu kawng hrang hrangin an pawngsual zeuh zeuh a. Zirtirtu thahnemngaite zara kan kal hram hram theih chhung chu petek nawk nawk chungin kan Education chu a kal hram hram a. Mahse chung thil chu a lo tling khawm tam ta a, sorkar sikul chu mi tam tak chuan a tawpah meuh chuan a hlauhvin kan hlau a ni ta ber law maw tih hial turin Private sikul ngaihsanna hripuiin kan Mizoram chu a tuam a ni ta ber a. Sorkar sikul zirtirtu, thla khata cheng singthum hlawhtute thawhna sikula a thlawna fate luhtir ai chuan Private sikul zirtirtu, thla khata cheng sangnga hlawh te thawhna sikul, engkim chawi ngaihna sikul chu kan bawh ta dur dur mai.

A thlawna luh theihna sorkar sikulah, Uniform leh zirlaibu ngaihtuah ngai lo, chawchhun a thlawna la dawn theih bawk ai chuan thla tina fee chawi zat zat ngaihna hmun, engmah a thlawna dawn tur awm lohna private sikula thingtlang mi harsa tak takin an fate an luhtir tawh hnuah pawh kan harh chhuak lo a nih chuan harh chhuah ni leh tukkhum hmuh ni kan nei kher lovang. Trained teacher, hlawh tam tak la aia fawm chawp zirtirtu, khawiahmah ‘trained’ loh, sikul dintupa emaw, Headteacher/Principal-in emaw a thiamdan dana a zirtir chawp te hnuai aṭanga naupang an felfai zawk tlata hriatna hi thawidam tur chuan sorkarin ngaihtuahna thar leh tihdan thar a mamawh a ni. Zirtirtu mal mal (individuals) mawh a ni ngawt thei lovang. Kan sorkar sikul tam ber dinhmun leh zirtirtute dinhmun tlangpui hi sorkar mawh a ni.

Hmun pakhatah chuan zirtirtu, class lak laia rui thin, tum hnih lai ngaihdam tawh hnu an kawl avanga an beisei a san loh thu min hrilh. Work Experience hminga sa kan ro naupang thawhtir te, leirawhchan, vai siamsa kentir tak mai te leh thilmak pui pui dangin kan sikul hi a tuam vel a. A endikna kalphung (inspection mechanism) te lah sorkarin a dah nil tawp a. Tute laina emaw an nih chuan zu ruih hmang tih an hmel aṭanga hriatsa reng reng pawh lakin an awm a. An lak laia mi pangngai, mahse nikhua a lo rei hnu a ruihtheih bawiha tang tih an hmel en thuak pawha hriatsa te leh chutiang chanchin nei te pawh chuan hremna fumfe an tawk hlei thei lo. Damlo hnathawk thei tawh hauh lo tur tih chiang sa pawh inchawlhtir dan a awm lova, mimal khawngaihnain ro kan rel a, ‘aikal’ tih te chu dan fumfe awm lovin kan ruai ngat ngat a. A tihreh dan kan ngaihtuah tak tak lova, kan chak lohna te chu ngilneihnaah chantir kan tum a. Kan tihretheih chu sikul naupang leh keimahni kan ni si.

Mizoramah Science Teacher nei lo High School 28 an awm a, Mathematics teacher nei lo High School 24 an awm. Heng sikula naupang lut te hi engtin tak nge an awm hriat phak a ni lo. Zirtirtu nei lo High School te chhan tur bik zawhna te hi a lo awm hrang ngai a nih chuan thudang, chuti a nih si loh chuan kan sikul kan enkawl dan hi hriat phak har tak a ni. Primary sikul aṭangin High School thlengin harsatna inang lo pui pui chi tam tak a awm reng a. Chung harsatna te chu a sutkian dan a awm lo nge kan hre ta lo tih hi ngaihtuah a ngai takzet a ni.