MIZORAMIN HMASAWNNA HNA A THAWK TLEM

Vanglaini, November ni 26 chanchinbu chuan India rama hmasawnna hnathawhna atana pawisa hmang tlem ber dawttu-ah Mizoram a awm thu a rawn chhuah a, Mizoram aia hmang tlem chu thliarkar, Puducherry chiah a ni a, Northeast state pariat zingah Mizoram chu a hmang tlem ber a ni. Hei hi Vanglaini chanchinbuin an ngaihdan an ziah a ni lova, Reserve Bank of India-in a tarlan an ziak chhawng mai a ni.

Sorkar pangngai tan chuan he thu hi buaipui viau awm tak a ni a. Mahse Mizorama chanchinbu darhzau ber headline, thu thinṭhawng tak leh zahthlak tak chan chang thei hian ngaihven a hlawh lo mai ang tih a hlauhawm. Kan sorkar tan chuan Finance Department leh Planning lam mi te nen a, sawiho mup mup hial tham niin a lang.

India ramah state sawmthum dawn lai zingah hmasawnna kawnga tlan chak lo ber dawttu tur kan ni tihna a ni thei ang. Kan hmasawnna chu zuang lovin a thusawp a ni ber. Kawng hrang hranga kan hnuaia awm anga kan lo ngaih fo thin, Sikkim te, Arunachal te leh Tripura te aia hnuaihnunga hetia kan awm ta hi ralkhel dar vuakna tham niin a lang. State lian dang te chu ter pha lo mah ila Northeast state zingah pawh a tha lo lam zawnga a tawng sang ber nih hi Independence meuh sual tawh Mizote tan a hrehawm ngat ngat khawp mai.

Hetianga hmasawnna hna­thawhna tur pawisa a lo tlem tak nachhan hi kan ngaihtuah a ngai. Kan sorkar inrelbawlna hi a hautak bik riau mai hi ngaihtuah a ngai. He hautakna hi keimahni siam, kan kherh ngat ngat a kan kherh chhuah te pawh ti ila a dik ang. Loh theih lohva pawisa senna tur, kan sorkar hnathawkte hlawh hi a sang riau mai a, chu chuan Pension pawisa pek chhuah tur tam zawk a hring a. Kan MLA te lah Northeast MLA zingah a hlawh tam ber an ni a. Kan budget zaa sawmnga emaw sawmruk emaw vel hi sorkar hnathawk hlawhah a'n kal phawt mai a. Chumi zawhah chuan sorkar hnathawk leh sorkar office enkawlna nena han chhut neuh neuh chuan kan budget, zaa sawmriat chuang hi a engamah hmain a ral ta mai a.

Kan sorkar neih tawh te hi sorkar hnathawkte tlawn lungawi zawng zela an kal avangin tunah heti hi kan lo ni ta a, siamthat leh theih a ni meuh ang em tih ngaihtuah a ngai viau. Hei hi sorkar hnathawkte itsik vang leh ngaihnep vang a ni lo. Ram bial khatah hamtha bik hlawm lian tak an awm chuan a dangin a tuar chawk. Kawng hrang hrangin kan insawi thiamin kan insawi mam a, a tawpah chuan hmasawnna hnathawhna tur pawisa a lo tlem ta a nih hi.

Hetianga kan buai nak alai hian sorkar hnathawk hi indaih deuh deuh an awm laiin indaih lo deuh deuh an awm ve leh a. Zirtirtu chungchangah ngawt pawh tunhma aṭangin khawpuiah sorkar sikul zirtirtu an indaih a, naupangin an daih mang lo a, thingtlangah zirtirtu an indaih lo em em a, naupangin an tam hneh leh lawi si a. Indaih si, indaih si lo te pawh kan ni thei ang.

Sikul chungchang thil pakhat han zep tel lawk ila. Kan tet laia kan kalna thin, Boys' M.E.School, Sikulpui kan tih kha sorkar sikul a nih chhung zawng khan a lut tur naupang an tlem telh telh a, a tawpah chuan a ram titih a ni ber mai a, a lungchhiatthlak rum rum hman a. Presbyterian kohhran kutah an han hlan dek dek a, naupang admit sen loh an han nei a.

Department thenkhatah chuan zin chhuahna tur nei hauh lo Officer hnenah motor kawltir kan ching laklawh a, kan titawp leh thiam tawh si lova, Stationary Officer hnena motor kawltir te hi he Mizoram sorkar hian a tlin ta lo tih hriat a hun ta viau. Mahse sorkar motor indawntir hi vawiin thlengin kan ching chho ta zel a tih theih ang. Chuta chhapah Minister te, Senior Officer thenkhatin motor an la kawl tam lutuk leh ta zel a. Kan 'designation' te hian hnathawhna tur pawisa a titlem ta a nih hi.

Kan pawisa neih aṭanga hlawm lian tak chu sorkar hnathawk leh pisa enkawl nan kan han hmang teuh phawt mai a. Chuta a la bang chu hmasawnna hnathawh nana kan hman theih chhun chu a ni lo thei lova. Hmasawnna hnathawhna atana kan hman theih chhun a tlem tak em avangin State dang nena han khaikhin chuan a mawngphahah kan lo awm ta mai a ni. Thenawmte chhungkuain sum seng vak lova an tih mai thin kha keini chhungkua chuan sum tam tak sen ngai turin kan fate kan lo vulh seilian laklawh tawh a, a tawpa han inen chian chuan kan lo chhe viau tawh a ni ber mai.

Hnathawhna atana pawisa kan neih tlem a, kan theh chhuah tlem theih nak alaiin a tlin ber ang maiin phullem kan phah vut vut mai a, Chekawn leh N.Vanlaiphai inkar kawng te chu chhe leh mai turin kan han siam a, hmun dangah pawh mi thahnemngai ten contractor kawng siam, kut lawngin an phih khawk uak uak a. Kan Airport lah chu siam lai laiin a'n chim rum rum a. Enquiry leh penalty lam reng reng kan han sawi ri eih lova. Khawthlang lama Sadguru-hovin lei an dawh te lah chu kum hnih hnuah pawh a ban a tuiek a, an la kheuh khawk ta laih laih a. Kan Ropeway leh Skywalk siam ve tur lah chu a pawisa pe chhuak vek tawh siin engmah kan la anpui lo lehnghal a. Pawisa chuangliam nei ang maiin mimal motor dahna tur leh an sum tuakna tur pawisa (PAHOSS) te chu a thlawnin kan la pe a, mipui nawlpui hnenah SEDP tiin cheng 25,000 kan la sem tak dur dur a. Contractor Class I pawh tling lo hnenah contract nuai sang tam man kan pe a, kan kawng siamna tur pawisa cheng nuai za lai mai te chu kan Assembly House Speaker-in a lo pawt peng rawl nen. Hei chauh hi ni lovin compensation pekna tur remchang te hi kan la ngaihtuah sauh sauh ni hial te pawhin a lang a.

Khawimaw laiah chuan mi neih zat pha hauh lo kan hnathawhna tur pawisa hi a pilrilin a suakbak tih hi a lang reng mai a. A thei fate awmna mualah chuan pawisa hi kan nei lo chung chungin a surin a sur a, chutih laiin a pumpui thua kan neih tlem bik tak tlat avangin khawimaw mualah chuan pawisa hi a vang ngawih ngawih a, cheng tlemtea thlarau leh vote an hralh leina tur pawisa kan intuak ngat ngat ni hialin a lang.

Hmana kan lo invulh lutuk kha a pawina a lo lang ta a ni. Chuti chung chung chuan pawisa fai sem te kan la ching a, duhsakna uchuak te chu kan la kalpui ta zel a. Kum sawmpanga vel kalta a tu ten emaw an Service line chauh ngaihtuah a sorkar an nawr a, sorkarin a lo pawmpui ta kha a pawina a lang chhuak ta chiah a. Ka tehkhin ber chu khawtlang roreltu tha lovin mimal tihlungawi nan vantlang kawng nek apiang lakah duap an kaih a, 'Vantlang kawng hi rawn nek suh u,' titu turin, 'In ti miau si a le,' tiin an nuih tlawn zel a. A tawpah chuan vantlang kawng chu a lo zim ta em em a, a hnulama kawng tihzauh han tum leh chuan concrete bang te thiah a lo ngai a, in banpui te a lo ding nghet hmiah hmuah tawh a, kawng zauh chu a khirh bur tawh mai ang hi kan ni.

Heng kan harsatna sukiang tur hian engtia tih nge ngai tih hi lu let a ngaihtuah a ngai ta viau mai a. Insiam tha tak tak tur chuan hmalakna huaisen elkhen (drastic measures) kan kalpui a ngai ta hialin a lang.

India ramah AIDS vei lamah leh Cancer vei lamah kan lawr a, mipui chan tur pawisa neih tlem lamah kan lawr tel tho bawk a. Kan pawisa hman theih tlemte neih lah chu thenkhatin, '50% bakin hna a thawk lovang,' an ti leh bawk si a. Pawisa puk (NABBARD pawisa) ngata hna kan thawh pawhin kan hna dawrawmzia chu sawiin a siak lo. Neih tlem nak alaia neih ve theih (a puka kan puk) chhun pawh a chanve velin hna thawk tur ang a nih bawk laia hmel pangngai put reng theih hi Abraham Lincoln-a te ram veidan nen hi chuan a inang lo tawpin a rinawm. Ram hmangaihtu dik kan hriat te chuan ram hi taksa leh sum leh paiin an retheihpui thin a, kan ram hruaitute ve hi chu duh aiin an nuamsa mah mah a, mipui chanvo tur pawisa erawh a kiam ta hle zawng a nih hi.