Guest writer
PL Liandinga
LIRNGHING
Tunhnaiah khawchhak lam, Khawbung leh a chhehvelah lir a nghing zing hle mai a. Khawvel hmun danga lirnghing kan lo hriat ve thin te ang lo takin vanneihthlak angreng takin nunna chân te an awm lo hlauh a. A vanneihthlak rualin a tuartu tan chuan heti teh mawlh mawlh chu a manganthlak duh khawp ang tih a hriat theih. Mi thenkhatin vawi sawmriat chuang a nghing tawh an ti a, a thenin vawi za chuang an ti bawk a, a enga pawh ni se vawi sawmriat chu a tling hrim hrim ni te pawhin a lang a, a tawrh a tawrh atan chuan a tam lutuk hrim hrim mai. A zat leh a dinhmun chiang chu lirnghing chanchin hre mi (seismologist) te kutah dah ila, mipui vantlangin kan tawrh dan te, kan tawrhna avanga kan rilru sukthlek te leh lirnghing hrim hrimin nghawng dang a neih, pawnlang taka kan hmuh leh kan hriat te mai lo chu keini ang duang chuan kan ngaihtuah ve thiam lovang.
Hetiang khuarel kutchhuak, lirnghing, tuilian, leimin, tlangkang te leh thildang, mihring khawsakin a hrin chhuah ni lem lova chhiatna lo thleng hi chu a tihngaihna tak a awm lo fova. Leimin thenkhat hi chu mihring vanga awm a nih theih laiin tlangkang leh lirnghing te hi chu mihring thiltih engmah tel lo, mihringte thunun phak loh atanga lo irh chhuak a ni a. Tuilian te pawh chutiang chu a ni tlangpui. Mipui nawlpuiin kan hriat bak hi mithiamte erawh chuan thui tak an zir thei tih deuh chauh a ni. Mihring kutchhuak tawhsual a ni emaw, leilung kutchhuak chhiatna a ni emaw, hetiang chhiatna lam chi reng reng chu thil thleng thut a nihna lai tak hi a buaithlakna lai a ni a. Heng zingah hian lirnghing lek phei chu a lo thlen hun tur hi thil hriat lawk hleih theih loh a ngaih a ni. A nghin tawh hnua a nat zawng teh chhuah te hi chu kan mithiam ten an tlin viau a, a nghin hun tur erawh sawi ngaihna an hre hauh lo. Chhiatna thlen thei si, a ven ngaihna awm si lo, thawklehkhata lo thleng thut thil reng reng chu a buaipuiawm tih hi a chiang.
Mizoram hi kan vannei a, kan ram leilung leh ram inpharh (topography) hi a binawk a, a kir chik chek ang hu ai hian khuarel chhiatna hi kan tawng tlem viau a, a lawmawm hle. Kan Aizawl khawpui te ang te lek phei hi chu lirnghing tawng tlak hi kan ni mawlh lo. Han en reng reng pawh a tim uai uaina turah hian in kan han sa tlat mai a, sorkar tehreng pawh hian in sak a’n phal mauh mai bawk a. Chuti chung chuan vanneihthlak takin vawiin hi lirnghing laka chhiatna lutuk thleng lovin kan la awm thei a. Kan vannei ti mai lo chuan sawidan dang tehchiam a awm lo.
Lirnghing tuartute zawng zawng kan tawrhpui a, Mizoram mipuiin kan lainat theuh tih thuah hian a tuartute chiang thar leh se a duhawm. Tihngaihna vak kan hre si lova, kan tawrhpui ve hle bawk si a. Chhiatna dang angin thawklehkhatah chhiat rup rupna a thlen lem lova, nunna te kan chan rih lem lo bawk a, pawisaa han induhsak ngawt pawh a kawng a ni chiah lova. Chutih laiin tam tak chu an natna neih sa, lungphu lam te a that loh zual phah thei a, enkawl an ngaih phah thei bawk. Tun thleng chuan a tuartute rilru lam a nghawr chi-ai leh a tithawnawp lai tak mai hi a buaithlak a. Tam tak tan chuan hnathawh tui loh phah rawihna tur te pawh a ni. Thenkhat erawhchu an in te a sawi danglamin a khi a. Han thiah meuh dawn chuan la uiawm ve thei deuh, han thiah loh dawn chuan luah chhunzawm chakawm lo tak tam tak a awm bawk ang.
Tlangval hrisel leh piantha thenkhat tan chuan thil danglam vak a awm lo thei maithei, an chenna in te’n a tuar phian a nih loh chuan. Mahse upa lam leh lungphu lam tha lo chi deuh tan chuan a tawrhhlelhawm dan hi han hmuh hleih theih si loh, sawi hleih theih loh, mahse taksa chhungril taka min tithlabartu awm tlat a ni dawn tih a chiang reng. Khawlaiah riahna te an buatsaih han hmuh hi chuan an khawngaihthlak a, a nghin loh zana han riah chu hrisel pangngai tan chuan zing lamah ho viau thei ve bawk mahse rilru a chi-ai tawh laklawh chuan min sawi tawhna kan chenna ina riah han tum leh chu a huphurhawm duh ngawt ang.
Mak angreng tak maiin he lirnghingah hian lang ve awm taka ngaih Central YMA thawm a la lang lo tlat a. Tunhma hunah leh tunhnuah pawh khawtlang huap te, bial huap te leh chhungkaw mal thleng pawhin harsatna lian tham a thlen chuan YMA hi kan tawng chhan ber leh kan thlamuanpui ber pawl a ni fo thin a. Tunah pawh hian tumah tak takin engmah kan ti thei lo, sorkar tan pawh eng tak nge tih tur hriat a harsa phian thei. YMA erawh mangang te hnemtu a nih fo thin angin hetia thawm nei lova a awm hi chu a inhmeh lo riau te pawhin a lang. A tuartu lamin engtin tak ngai ve maw!