Guest writer
PL Liandinga
KAWNGPUI SIRA IN SAK
Tunlaiin AMC phalnaa lei laih theih hun a inhawng a, hmun hrang hrangah mimal leh mimal lo pawhin in hmun tur lei an lai a. AMC-in hetianga hun bik an siam ta hi thiltih awm tak leh thil lawmawm tak a ni. Tunlaia in hmun laih min palh te a awm chuan vanduai thil liau liau a ni kan ti thei ang. Lei laih nan chuan tun hi hun dik tak niin a lang.
Hetih lai hian mak ka tih angreng viau, hman aṭanga ka lo vei tawh, kan sorkar leh khawpui enkawltu lam pawhin an ngaihven a ka rin hi engtin mah an ti lo em ni ka ti a. Kawng sira in sa turte lei laiin a chheh vela awm te tana hahthlak tak mai tura vaivut an hnutchhiah reng mai hi a mak ka ti a. Thildanga kan changkan hmel ang leh kan thikthu a chhiat ang hu aiin kan ngaithei riauvin ka hria.
In satu tam ber hi chuan cheng nuai chu sawi loh, cheng maktaduai an seng dawn a, maktaduai khat mai chu sawi loh, maktaduai engemawzat an seng bawk ang. Chuti a nih lai chuan an in sakna tura lei an laih chhung emaw, a zawh tawh hnu daihah emaw pawh kawngpuiah vaivut tam tak an hnutchhiah a. Heng vaivut thenfai hna hi cheng sangbi lek seng a thenfai theih a ni. A ngaimawhtu a bul vela awm te tan midang in sakna tur buatsaihna leivung, motorin a thlauh palh te, an 'load' laia an tihbuak palh te lo va phiah ngawt chu mihring nihphungah a kawngkal lo viau a. In satu tam tak phei chuan va phiat pawh ni ila kan phiat a ni tih pawh an hre lovang a, a phiat tura ruat emaw kan nih an ti chhunzawm hial maithei. Chuvangin phiah faisak ngawt kha thil kawngkal a ni lo.
Mangan thil ni se kawngpui phiah faisak aia nasa daih kan intihsak thei a, tumahin kan hreh kher lovang. Mahse maktaduai engemawzat senga in sa theiin kawngpuia vaivut a hnutchhiah a, nileng maia thenawmten vaivut khu an tuar emaw, a thla a thla an tuar emaw ringawt hi kan Aizawl khawpui enkawltute hian engtinnge a thlen an phal a, an ngawih reng theih tih hi ngaihtuah a ngaiin ka hria. Aizawl Municipal Council hnenah hian rawtna eng eng emaw ka thlen ve tawh a, rin ai takin biak pawh an harsa a nih loh pawhin pawisa an hmuhna tur ni lem lo kawngah chuan rawtna an bengkhawn lem lo tih ka hriat avangin lehkhaa thehluh pawh a phurawm lem lo.
Hetia in sa apiangin vaivut kan hnutchhiah a, 'In sak lai a nia,' kan ti leh ringawt hi a dik theiin ka hre lo. Heng vaivut tibo tur hian pawisa sen tam a ngai hauh lo. An hnathawktute zinga pakhat hi hmunphiah tih tlak deuh (han ti kher ila, hmunphiah te hi kan ngaihsak lo riauva) pe sela, chawhnu chanve aṭang hian, 'Ani hian kawngpui phiat fai rawh se,' ti mai sela. Senso belh vak awm lovin hetianga khu luih luih reng ringawt mai leh a bul hnaia awm te bathlar leh kawtkai vel tibawlhhlawh reng lo hian a awm theih tih a chiang.
A bul hnaia awm te chauh heng vaivut hian a tibuai lova, in sakna zawna kal motor leh kea kal zawng zawng a tibuai a ni. He vaivut hi a nasat dan a zirin a peltu apiangin bawlhhlawh (vaivut) kai phah nan kan hmang a, hriselna lamah hritlang thlengin a kai chhuak thei tih a lang reng a. Sawi tawh angin kan thenfai theih reng leh kan thenfai tur ngawih ngawih hetia kan ngawihsan a, kan tuar tlang dial dial ringawt mai hi chu a fel lo hlein ka hria.
He kan vaivut 'management' en hi chuan bawlhhlawh tawih thei leh tawih thei lo bawm han nei hrang vel tur hmel pawh kan pu lo ti te pawhin a ngaihtuah theih. Kawng kama in sak dawn avanga kawnglaia vaivut engemawzat hnutchhiah theihna nei tlata inngai leh dan kengkawhtu, chumi ngaihhnathiam tura inngai tlat kan nihna hian kan changkan dan tawk chu a hril viauin a lang.
Kawng kama in satuten englai maha bawlhhlawh hnutchhiah hauh lova kawngpui hi awmtir tur a ni tih thu lam a ni lova, kan hnathawh kan kalsan tawh hnu, kan ban dawn pawh a vaivut hnutchhiah thei tlata kan inngai hi a mak tih thu kan sawi a ni. Tlaia kan hnathawh kan kalsan dawn chu sawi loh, inrinni tlaiah te phei chuan a tuk chawlhni nilengin vaivut chu kawngpuiah chuan a awm a, a changin thliin a len a, a changin lirtheiin a chil khu a, a tibawlhhlawhtu chuan a kalsan daih mai a. Kawngpui dunga kan vaivut hnutchhiah chu a rei tawlh tawlh a, a khu duh tulh tulh mai a. Kan lei laih hun hi thal lai a nih ngei a ngaih tlat avangin vawiina leivung hring hi a tukah chuan a lo ro deuhva, a tuk leh lamah phei chuan a ro lehzual a. Mi pakhat in sakna leivung thenfai loh kha mipui vantlangin kan chil ral thak turin min hnutchhiah a ni mai a. Hemi ngaihsak hauh lova lungawi taka faina 'campaign' kan la nei thei te hi chu mak ve angreng tak kan ni a, lirthei, han en reng reng pawh a meikhu a ti chhuak pawha lang hauh lo hnen aṭanga 'Pollution Certificate' kan dil a, an neih loh vaih chuan kan chawitir zel lai hian kawngpui leh kan kawtthlera tuten emaw vaivut an hnutchhiah kan chil khuk rum rum nilen chu kan thlir liam mai mai lawi a. An tan eng dan mah kan siam ve lo niin a lang.
He kawngpuia vaivut inchap hi a tihnawktuin phiat hlek lovin lirtheiin a'n pal khu ral thak thak mai a. Chutiang tur chuan kawi hnih kawi thumah te a insem sawm a, thla hnih khat lai te pawh chu vaivut chu a awm ta thin a. A chang phei chuan fur tuiin a tlenfai hma loh chu thenawmten an tuar ngat ngat thin. Kan chawlhni inthuam dan te, kan nula tlangvalte incheina sanzia te ngaihtuahin hetianga vantlang hmunhma tihbawlhhlawh nen hi chuan kan inhmeh lo.
Mihring changkan leh changkan loh tehna langsar ve tak pakhat chu kan ngaihmawh zawng len leh tet thu a ni deuh mai. In sak avanga kawngpui tihbawlhhlawh theihna nei a inngai tlat leh roreltu, miin kawngpui bula in a sak chuan kawng tihbawlhhlawh theihna neia hre tlat te kan awmkhawm chhung chuan faina chungchang sawi dawn pawhin chin tawk neih deuh a tha hle ang.
Rawtna :
1. In i sa dawn a nih chuan i thenawma awm te a zirin kawng tifai turin pawisa pe mai la. Chung mite chu mawhphurhtir mai la a awlsam phian ang.
2. I in sakna tur thenawma awm te zingah chutianga mawhphurhna han pek remchang an awm lo a nih chuan i hlawhfate zinga pakhat kha a tihfai thuah mawhphurhna pe rawh.
3. Contract system a i saktir a nih pawhin i mi rawih te kha mawhphurhna pe la. A enkawltu chu chiang takin hrilh la, phiat fai lova an hawsan phal lo mai rawh. Mahse fai an tih tawk aia fai hret a i tihtih theih a ngai ang.
4. A chunga mi anga i ti thei lova, pawisa i ui a nih chuan nangmahin phiat mai rawh. Cheng maktaduai man thil siam dawn avanga vantlang kawngpui tihhnawk nen i inhmeh lo.