SINGAPORE, AW, SINGAPORE!

Kum 20 kalta vel emaw khan Singapore hi Mizote zingah pawh a lar viau mai a. A chhan pawh ram te tak te, rei vak lo chhunga lo ding chhuak thar ta leh khawvel ram zinga ram harsa ber pawl tura ngaih, mahse mak tak maia tha em em maia lo ding chhuak ta a nih vang te pawh a ni ang a, kan hmuh phak leh kan hmel ang pu deuh an nih vang te pawh a ni thei bawk. Khawvel ram nuam leh ropui dang, khawthlang ram lama awm tam tak te anga tihdan phung nghet, hmakhawsang atanga intan, an vawn nun zel leh nunze nghet tak neih vang te a hmingthang leh ropui ni lovin hruaitu ropui pakhatin a siam chhuah a nih vang liau liauva lo ding chhuak ta a nih vang a ni bawk ang.

Singapore hi ram te tak te, Mizoram hmun thuma thena hmun khat (640 sq km) tiat vel lek, chu pawh thliarkar te reuh te te chhiar telin, tih ang vel leka ram te a ni a. Thenkhat phei chuan amah Singapore khawpui hi amah ngawtin ram hran, Independent Country an tih ang hi a ni e, an ti hial a. A sawi duhtu sawidan a zirin a dik thei thovang. Singapore hi ram buaithlak tak, British-hovin lawng chawlhhmun atana an hman, hnam tin chi tin inawm pawlhna ram, leilung hausakna hai chhuah tur nei fumfe hauh lo a ni a. Sorkarin tawng a pawm zingah pawh an hmel ang pu ve hauh lo, Tamil tawng te hi a tel ve daih lawi a. A tawi zawngin an inpawlhsawpin an ram leilung a hausa lo em em a, an din chhuahna zawng zawng hi remruat felna avang leh inthununna an lek kawh that vang a ni kan ti thei ang.

Singapore-ah chuan British-hovin hmanlai atangin ro an rel thin a, chu chu Malaysia kutah an hlan a, mahse a ram chhungah Chinese an tam (75 %) ber lawi a. Chinese-ho dawtah Malaysian (13 %) an awm leh a, a dawt lehtu chu India mi Tamil-ho (8%) an ni. Mihring leh tawng hrang inpawlh nuai mai an ni a. An sakhaw pui ber chu Buddhist a ni a, Christian chu 18% lek an awm ve a. Keini Mizoram, YMA nei dual dual, Kristian sakhaw betu deuh vek, tawng khat hmang, tlawmngaihnain a kuah khawm tlat nen chuan kan inthlau hle.

Hetiang a nih avang te, a ram leilung hausakna han chhuan tur leh han hai chhuah tur meuh a awm loh avang te, a zim avang leh mihring an tam bawk si avang te hian an dinhmun chu a chiri ve em em thin a, a buaithlak ang tih pawh han ngaihtuah mai hian a lang sa ruak mai. Ram hrehawm tak, mahse engemaw chenah tuipui hual vela awm an nih avanga tunhma atanga sumdawnna hmun ni angreng si a ni a. Hruaitu ropui, Lee Kuan Yew-an kum 1959 atanga People Action Party (PAP) hmanga a kaihhruai hma phei chuan eirukna leh thamna avangin ram hrehawm tak a ni ve thin. British sorkarin a chhuahsan dawn (1961) te khan an huphurh em em a, chhuahsan lo hram turin an ngen ngawih ngawih a. Mahse British khan tunhma anga an awp ram chin humhalh nana Singapore thliarkara sipai tam tak dah a, enkawl kha hautak an tih em avangin an chhuahsan a. Chutah anmahni Singapore lamin an ngen vang pawh ni lovin kum 1965-ah Malaysia chuan a'n indantir leh a. A nihna takah chuan Malaysian-ho leh Chinese-ho inngeih theih loh avanga Malaysia sorkarin a buaipui peih tawh loh vanga a indantir a ni. An indan tirh hian Lee Kuan Yew-a chuan, 'Kan duh vang ni lova indantir kan ni a, kan pan lam tur hre hauh lovin kan indang ve tawp mai a ni,' tiin a ziak.

Chutiang khawpa ram buaithlak chu vawiinah chuan khawvela ram ropui zingah chhiar loh theih lohvin an mipuite kum khat pawisa lakluh chawhrual (GDP) chu khawvelah a sang ber pawl a ni a. Lee Kuan Yew-an thuneihna a chan kum 1959 khan an GDP chu US Dollar 400 a ni a, kum 1990 a nihna a kalsan leh chuan an GDP chu US Dollar 12,200-ah a kai chho tawh a. (Anni chuan thawh chhuah ni hauh lo, sorkar pawisa sem an chhut tel ve lovin a rinawm.) Kum 1999-ah phei chuan US Dollar 22,000 zetah a kai chho ta a ni. (US dollar hi ram dinhmun a zira India pawisa cheng 50 leh cheng 90 hu vel a nih thin avangin a tlem lamah pawh chhutsak ila, chhungkaw pakhat pawisa lakluh chu India pawisain maktaduai khat leh nuai hnih vel chu a ni ta hrim hrim a ni.)

An indan hmaa eiruk hluarna ram, hmun tinah thamna tel lova thiltih theih lohna ram kha Lee Kuan Yew-a ten ro an han rel meuh chuan an indan atanga kum 32 hnu (1997)-ah chuan Asia rama eirukna tlemna ber a ni a, Hongkong te, Japan te leh Taiwan te ai pawhin an ramah eirukna a tlem zawk a. Khawvelah pawh eiru lo ram indawt zingah pasarihna a hauh phak a ni. (Ram hruaitu lu berin chhungte pawisa cheng nuai hlira chheh zakua zet kawl mai mai theihna ram nen chuan inang lo tak tur a ni.) Pawisa eiruk chu sawi loh, Chewing Gum thial pawh phal lohna ramah an chhuah a. Keini erawh kan vanduai a ni tehchek ang chu Pathian ringtute hian ring ve lem lo tura kan rin, Abu Majumder-a te, Kamrul-a te tluk lo ngawih ngawihin kan inhre tlat a. Kan Kristian nihna ropui tak chhuang taka sawi chung rengin Kristian ni ve lem lo, Manik Sarkar (Tripura) te, Arvind Kejriwal (Delhi) te, Nitish Kumar (Bihar) te hi inti changkang deuh chuan kan awt ru ngawih ngawih mai.

Kan ram hi a hausa viau ni awmin kan hotute hian an sawi a. Singapore te nena tehkhin chuan kan leilung pawh hi a hausa sa hlein a lang. Mahse engemaw ti takin vawiin thleng hian kan pawisa lakluh te hi a buai em em a, kan GDP han tih hian kan buai deuh tlat a. Chutih laiin he ram hausa tak, Mizoramah hian ram leilung hmanga eizawng ve lo, sorkar hnathawkte hi kan awt ngawih ngawih a, kan ram budget za zela 70/80 vel hi sorkar hnathawkte hlawh leh ilovah a kal ral nghal ringawt a. Nih inchen awm tawk rau rauah tun dinhmunah chuan sorkar hnathawk te an hamtha berin a hriat tlat a. Singapore nen chuan kan inang lo. Singapore-ah chuan tlawmngaia Minister hna thawk turin mi fel tak tak te chu a thlemin an inthlem a. Corporation a an thawhna a an hlawh hmun thuma thena hmun khat hlawh tur tein Minister hna chelh turin an inthlem lut thei tawk a, chuta chhapah an thawhna hmasa lama an neih thin, motor car leh driver an han pe lo zui lehnghal a! Keini ve chu kan MLA te tan motor a thlawnin sorkarin a leisak tawp tawp a, duhsakna dawng te chuan sorkar pawisa hmangin an in an sa (PAHOSS) thei a. Rulh let a ngai lova, sorkarin thuneihna pakhatmah a nei zui hek lo. Chutianga duhsakna dawng zingah chuan sorkar a mi lian ber ber te pawh langsar takin an tel a, motor dahna tura an sakah chuan damdawi te an zuar chhunzawm leh mai lawi a.

Sawi ngaihna awm lo khawpin he Singapore nen hian kan inthlau ta mai a. Singapore hmu pha leh Singapore a lirthei leh thildanga an inthununna khauhzia leh thatzia te, dan hnuaia mitin an zalen lawi si dan te chu sawiin a siak lo. Kar leh lamah a rem chuan Singapore sorkar, Lee Kuan Yew-an a thenfai dan chungchang kan sawi leh dawn nia.