SINGAPORE THENFAI THU

Ram tihrehawmtu leh hmasawnna daltu ber chu eirukna a ni tih thuah ram hruaitu ropui, Lee Kuan Yew-a chu a chiang. An ram zalenna atana beitu anga inlantir ram hruaitute (Chinese Communist-ho) duhamna te, eirukna te leh khawsak dan tuihnai lo tak mai chu mipuiin an ning ngawih ngawih a. Hruaitu leh zalenna sualtu an nihna changchawia mipuite rawktu chu an chhangkham a ni. A hma zawnga British awpna hnuai atanga tal chhuah duh vanga ram zalenna atana beitute lakah chuan inpekna te, inhlanna te, mahni aia midangte ngaihtuahna te nen dik taka rorelna an lo beisei a. Mahse chutiang awzawng chu an lo nih tak loh avang chuan an pawlin hnehna an han chan chuan an ram hruaitute pawh Taiwan lamah te an tlanchhe hial a. An beisei ang leh an mitthla anga an ram hruaitute an awm tak lohzia an ngaihtuah chuan a nikhaw hre chin deuh te chu an thin a rimin a zah te pawh an zak a ni.

Communist-ho hnuaia eirukna hluarzia chu sawiin a siak lo. Ramdang miin an ram an rawn tlawh chuan Airport atangin thamna pawisa an pek loh chuan an buai nghal a. Khawlaiah Traffic Police-ten eiruk tumin an lo tibuai a. Hospital-ah te pawh thamna pek loh chuan enkawlna an dawng hlei thei lova. (Sorkar hnathawkte pawhin anmahni pawisa dah ngei ngei, GP Fund an lak chhuah dawnin 6 % chawi a ngaih leh ngaih loh chu kan va hre tawh lo.) Chuti khawp chuan hlemhletna chuan bu a khuar a ni.

Kum 1959 June thlaa PAP sorkar, Lee Kuan Yew-a kaihhruaiin rinawmna thu tiam a sorkarna an lak phat atang chuan rorelna fel neih an tum tih lantir nan kawr var vek an han ha nghal phat a. Mipuite pawhin an lakah chuan rorelna fel leh thianghlim an beisei reng a ni. Chutih lai chuan an khingpuite chuan mi naran thuam inbelin an theih ang angin hnam rawngkai anga inlantir an tum a. Lee Kuan Yew-a chu a pisa a nuam lutuk, milian inkhelhna golf a khel thin, America siam motor car tha a nei, beer a in thin, milian chhungkua atanga lo seilian a ni, zirna manto Cambridge chhuak a ni, ti tein an sawi chhe nasa a. Mahse hlemhletna thuah erawh sawi tur engmah an nei lo.

An sorkar phat atangin sorkar pawisa chuan chengkhat pawh heu lovin a thawh tur a thawk ang a, tha takin sorkar pawisa chu chhinchhiah vek tur a ni an ti nghal a, ram hruaitute chu mahni hlawkna um lo tur leh chutiang kawnga inveng fimkhur tur chuan an inchah vek a. Chu chauh ni lovin hlemhletna laka anmahni veng turin Corrupt Practices Investigation Bureau (CPIB) kutah thuneihna an pe a. (Hnathawk thei lo Ethics Committee leh Lok Ayukta din ang ngawt ni lovin.) A tir atangin a lu lawk lawk atanga eirukna chu thianfai turin CPIB chu an hrilh a. A tuldan ang zelin CPIB thuneihna chu an siamthain an tizau zel bawk a. Kum 1937 a eiruk dona dan an siam tawh chu 1960-ah an ennawn a, lawmthu sawina reng reng dawn an khap hmiah bawk a. Chu an danah chuan eiruk chungchanga an mi puh te chu an eiru lai ngei man an nih a ngai lova, an thil neih leh an thawh chhuahin a phak loh an kawl chuan eiru anga ngaih an ni mai. (Cheng nuai 900 kawl hawh mai te chu rem lo tak tur a ni.) CPIB a an Director chu Prime Minister Office-ah a thu ve chat a, chuta tang chuan hlauh leh chuan tur nei lovin hna a thawk mai a.

Kum 1963 a lo her chhuah phei chuan CPIB-in thuhretu a koh te reng reng chu an kal loh vaih chuan dan bawhchhia an nihna turin dan an siam belh a. Kum 1989-ah phei chuan eiruk avanga thiam loh changten Singpore dollar 10,000 chawi tur tih dan awmsa chu Singapore dollar 100,000-ah an tisang a. (Singapore dollar khat leh India cheng 61 tunah a intluk tawk vel). CPIB hnena dawt emaw, ngaih kawih theih thu dik tawk lo hrilhtu chu eirukna avanga an hlawkna zawng zawng lilam vek theihna an neih bakah Singapore dollar 10,000 chawitir theihna te, lung-Ina khung zui nghal tea hrem theih an ni. Chu chu a tak takin an kalpui ta a.

Eirukna an han do tak tak takah chuan Prime Minister Lee Kuan Yew-a pawh a khawng kher mai. Lee Kuan Yew chuan, 'Dan siam mai chu a har lo, a kenkawh hi a har ber lai a ni,' a ti reng a. Kum 1950 atanga a lo hmelhriat tha leh kawm tlangnel tawh, Tan Kia Gan-a, 1963 hma lama National Development Minister te pawh lo ni tawh chu Malayan Airways Engineers' Union a an hruaitu a ni a, 1966 khan Singapore sorkar a Malaysian Airways board-in Boeing thlawhna lei chungchang an ngaihtuah tumin lei loh tur tiin Tan-a chu a tang khawh nasa mai a. Mahse a hnu lawkah mi pakhat, Mr Lim-a chuan Boeing thlawhna ten an thurualpui bank, First National City Bank be pawpin thawhpui a tiam a. Mahse bank lam chuan sorkarin eirukna a huatzia hriain thil awmdan chu sorkar an hrilh a. Lim-a chuan Tan Kia Gan chu a hum tlat avangin hrem mai ngaihna a awm lova. Mahse Lee Kuan Yew chuan Tan-a chu a tel ve ngei ang tih a rin ngheh tlat avangin sorkarah a tihtur ang a hlen loh avangin director a nihna chu hlihsakin thildanga a mawhphurhna zawng zawng pawh a hlip vek a. Tan Kia Gan-a pawh a tlachhe der mai. Chu thil chu Lee Kuan Yew chuan hrehawm ti chung chungin a kal tlangpui pawp mai a ni.

Kum 1975 khan Environment Minister Wee Toon Boon chu contractor (housing developer) ten an chhungkuain Indonesia-ah a thlawnin an zintir a. Chumi denchhen chuan Wee Toon Boon chuan sorkar Department-ah chu contractor duhsak zawng chuan lehkha a ziahsak a. Chu mai ni lovin chenna in, Singapore dollar 5,00,000 man zet contractor te chuan an pe bawk a, chubakah Singapore dollar 3,00,000 hu cheque a dawng bawk a. Wee Toon Boon chu Communism duh lotu nghet tak ni mah se a chungchang an ngaihtuah a, thiamloh an chantir a, kum li leh thlaruk an tantir a. A ngenna avangin a tan hun chhung chu thla 18-in an tihtawisak thei chauh a ni. (Khawzawl leh Ngaizawl inkar kawng laihna tur pawisa cheng nuai za tuin emaw a lo la ringawt ngawihbopui nen chuan a inhlat viau.)

Kum 1979 khan Phey Yew Kok, National Trade Union a President ni lai, PAP Party aiawh a MP ni lai bawk chu eiruk thubuai pali zetah puhna a awm a. Chubakah Trade Union pawisa Singapore dollar 18,000 chu a changtu Minister remtihna la lovin sumdawng hnenah a lo dah a. Dan panngaiin han man ve bawk mah se bail-in an chhuahtir a. Trade Union General Secretary, Devan Nair chuan Phey Yew chu a thiamloh a rin tlat loh avangin Lee Kuan Yew-a hnenah nasa takin a sawipui a. Mahse Lee Kuan Yew-a chuan CPIB thil chhuina lehkha a'n entir ve meuh chuan a reh zui ta hmak a. Phey Yew pawh a tlanbo zui ta bawk a. A bail-tute chuan Singapore dollar 50,000 chu an chân thlawn ta der mai a ni.

Eiruk dona kawnga Singapore sorkar a thil thleng langsar ber pakhat chu Minister for National Development Teh Cheang Wan-a chungchang a ni. Kum 1986 khan Teh Cheang-a chuan tum hnih zet Singapore dollar 4,00,000 ve ve a lo dawng a. Chumi avang chuan sorkar ram lak tura hual sa pakhat leh a dang pakhat chu sumdawng kutah a luh phah a. Chu mai ni lovin a thubuaia thiam chan nan CPIB director biak lungawi a lo tum a. Chu thu chu sorkarin a hre leh si a. Insawi fel tuma Prime Minister hmuh a tum lahin ani chuan a thubuai fel hma loh chu hmuh a lo duh bawk si lova. Thla khat hnuah chuan amah leh amah a intihlum a. A thiltih man chu ama duhthu ngeiin a rul tih thu Prime Minister hnenah ziakin a hnutchhiah nghe nghe a ni. A milian chin leh a hriat hlawh pha chin zual chauhah pawh hetianga Lee Kuan Yew-an hma a lak chuan a hnuailam a thil thleng tam tak sawi tur a awm ngei ang.

Lee Kuan Yew-a chuan a Minister-te hlawh chu Singapore dollar 2,500 ni thin kha 4,500-ah a san a. Ama hlawh erawhchu Singapore Dollar 3,500 ni turin a ti tlat a. Khawvel deng chhuak ram ropui hruaitu nge nge chu keini chet dan nen chuan a danglam khawp mai.

Chutiang inpekna leh inhlanna nen chuan Singapore ram ropui an din a, khawvelin mak a ti a, a ngaisang a, a ram miten nihlawh an intiin he khawvelah hian inchhuang takin an leng a ni. (Singapore leh Lee Kuan Yew-a chanchin ziak thei tura lehkhabu tha tak mai min hawhtirtu, thianpa T.K.A (Hringnun Dictionary buatsaihtu) hnenah lawmthu ka sawi e.)