Guest writer
PL Liandinga
KHUAREL HI ZAH TUR A NI
Whatsapp lama ka thil hmuh kha ka theihnghilh thei lo.
Hmanlaiin China sorkar chuan an thlai te chu savain an ei thin avangin an ngaithei lova, sava chu tihrêm tur thu an pe a. Tichuan savate chu mau tlawnin an hawl thla a, silaiin an kap a, thang an kam a, an theih ang angin an suat ta chiam mai a. Chutia beihpui an han thlak chuan thlai eitu sava te chu a lo rem ta duak mai a. Mahse a kum leh a lo thar a, an ramah chuan khau a rawn puang ta chiam mai a, mahse an thlai venpui tura leilungin a ruat ber sava kha an lo that rem tawh si a, khau chuan an thlai te chu a hmatiamin ven sen rual lohvin an ei ta hmiah hmiah mai a. A hnu leh kum thum thlengin an ramah chuan tampui a lo thleng ta zawk a.
Tumkhat pawh China ramah bawk hian an rama lui pakhat, luang kawi ngiai ngiai mai, in atan te, inbual nan te, sangha man nan te, intihhlim nan te leh an thlai chawm nan tea an hman thin chu a kawina laiah la ngil ila, tichuan ram kan neih belh ang a, hmun zau zawk kan nei ang tiin duham deuh takin an ngaihtuah a. Tichuan lui kawi lai chu a ngila luantir tumin a luanna an siam thar ta a. Phur tak maiin mipuite chuan lui luanna tur lei chu an lai a, nu pakhat, chumi tuma thawk ve ngei chuan, 'Kan han laih zawh chuan kan lui kuanga thara luantir turin lei chu kan han lai chat a, mahse thui lote a luan hnu chuan kan tui luanna tur tuikawng chhuatah chuan lui tui chu lei chhungrilah a put ral zo ta vek mai a. Lui luang chu a tawp ta der mai a,' a ti. Chumi hnu chuan tui in tur duhin lei te an verh a, lei chhungrila tui te chu harsa harsain an han siak chhuak leh sateh a. Mahse lei chhunga thil awm (chemicals) chuan lui tui hrisel ang kha a lo keng tel ve lova, an hriselnain a tuar zui a, an thi ta zawih zawih mai a ni. (Heng thu hi ka vawikhat chhiar thuak a ka hriatdan a ni a, a inziah dan ang diak diak a ni lo palh thei.)
Eng pawh ni se leilung kutchhuak tihdanglam vak vak emaw, ngaihruatna hmanga thil tih chiam chiam hi a fuh lo thei hle tihna a ni.
Mizoramah hian mi tam takin mual dungah ram an nei a, an piah kawrte a tui chu an ram lamah an han la peng a, luite tui ngang a nih avangin an lakna chinah chuan lui tui chu a kang chat zo ta vek thin a. Hei hian leilung kutchhuak inrelbawlna a khawih danglam ngei ang. An tuilakna mawng lama chakai leh nghate bakah luia nungcha, tuitifiminu thlengin a rem vek tawh dawn tih chu thil chiang sa a ni.
Kan ramah Environment & Forest Department hian 1970 bawr vel atang khan Teak chin an rawn ti chhuak a. Thlai dang chin theih lohna hmun, ram chhe enkawl nana sorkar laipuiin a ngaihtuah ni ngeiin a rinawm a, keini anga ram rem leh mual remchang tlemna a hmun tha lai laia ching tur hian min duh ka ring lo. Thlai chin phak lohna ram khawiah emaw, thing chhia leh hman tlak loh emaw, hnimhnah nem mai mai (wasteland) karah sumchang thei thingphun hi uar tur an ti a nih ka ring. Mahse keini chuan kawngpui hnaivai, mual mam tha deuhah te teak chu kan ching ta chiam mai a. Tunah chuan kawngpui kam mual rem tha laia thlai chinna tur hmun kan nei zim ta viau mai. Kum tina eizawn nana ram leilung hmangtute chuan feh kawng sial chawpah eizawnna turin buh leh thlai dang an chin a ngaih phah a. Chutih lai chuan engmah ti lovin kan sorkar leh mimal teak kung te chu kawng bul hnai mual rem tha laiah kum 30 te, kum 40 te leh kum 20 te a ding ngar ngar a. Kawng tha laia motor chhe dah a, a kawng chhe lama motor tlan zawng zawngin an hel hut hut ang mai hi a ni. A motor chhe zawka kha a kawng chhe lamah dah ila, motor tlan thei te chu kawng tha laiah an tlan mai tur a nia. Heng thil hi a takin kan hmu a, kawngpui kama teak hmun, ding zen thulh mai, thingtuai aia lian si, thil siam nana han hman dawn a la tling chiah lo te chu Mizoram kawngpui leh ram tha laiah a ding ta reng mai a nih hi.
Mahse kan teak phun tam tak chu inhlat tak tak a phun a ngaih thu te, tlema a lo leikan deuh hnu chuan a than theihna tawk tura thawlh thawl zel a ngaih thu te leh leilung a eichhiat (soil erosion) dan te chu kan ngaihtuah tawh lo. Upper Assam velah chuan leilung a eichhiat nasat avangin chin pawh an phal tawh lo an ti a. Keini pawh kan luitui lo tlem ta hi kan teak phun chiam vang a ni lo ngei a ni tih te hi finfiah hranpa a ngai ta hialin ka hria.
Tunhnaiah hei Mizoram hmun thenkhat (Saitual leh Champhai) ah te lui tui nut thu kan hria a, kan leivung thehthang dan a fel tawk loh avangin chawpchilhin kan tuar ta reng mai a. Kawngpui zau ringawt hi thil zawng zawng felna vek emaw ti ang maiin kawngpui a zau phawt chuan thlang lama luite te, lui lian deuh te leh feh kawng te chu a thak thakin thak rawh se ti ang maiin kan han awm a. He tuinuin chawpchilha harsatna min thlen bak hi eng harsatna dang nge lo piang ang tih kan ngaihtuah lem lova. Kan tawrh chin tur a hriat phak ta lo.
Leilung hi Pathian siam a ni a, leilunga cheng tur te pawh hi inbuk tawk leh inring tawn tura siam an ni bawk. Chutiang bawkin thingtlang miten an feh kawng tur lei an han lai mai a, an lei laihna vung te kawngthlanga an han nawr liam mai chuan pawi a khawih pha kher lo tih kan hmu a. Nikhaw reiah chuan chung kawngtum te chu hnahthel leh kawngchhak leiin a vur pil a, a bo hlen leh tak daih chang te pawh a awm. Chu chu leilungin ama awmphunga leilung chunglang a humhalhna dan leh a intihdam ve dan te pawh a ni ang. Mahse motor kalna tur khawp laih a nih chuan kawng te chu enkawl zui loh pawhin rei tak chhung hmuh theih a ni. Chu aia zau lehzual, a ruala motor pali te tlan theihna tur kan ramah kan lai a, tunhnaiah a laihna vung kawngthlangah an han nawr liam a. Luite leh lui lian te a'n hnawh ta mup mai hi chu a hlauhawmin a rapthlak ta hle mai.
Mizorama World Bank Project a kawng kan laih hmasak, Aizawl - Lunglei laih a nih khan leivung reng reng kha kawngthlanga nawr liam mai an awih hauh lova. hmun remchang laiah a dah khawmna tur an siam a, chutah chuan an bun thlap thlap a. Kan kawngpui laih chuan kan leilung dang leh khuarel awmsa leilung leh luitui a chawh buai kan hre lo. Chu ai chuan hmun tam takah ram zawl te, Field te kan neih phah a. Tun hnuah chu kawng aia zau zawk laitu, NHIDCL ten kawngpui lian em em mai min han siamsak a, a vung zawng zawng an duhna hmun hmunah senso tlem thei ang ber turin kawng thlanga an han nawr liam ta dur dur mai hi chu rin phak bak thil a ni. Chu chauh ni lovin tlawmngai pawl leh mimal thahnemngai pawhin an khap theih hauh loh khawpa an han ngampa leh an han tlangnel hi hriatthiam a harsa.
Kan leilung inbuk tawk dan (environmental balance) hi he leivung hnawl liam ringawt hian a chawk buai dawn tih chu keini aia environment ngai pawimawh zawk, hmunpui lama mithiam te hian an hre dawn lutuk a, kawng sira leivung hnawl liam tura kawngpui siamna tur 'Project' a awm lovin a rinawm. A buaithlak ta ber mai chu he leivung thehthang mai mai phena contractor-te insawi thiamna chauh kan thuneituten an ngaithla duh kha a ni.
World Bank Project hmanga Aizawl - Lunglei kawng an laih lai khan hmun pakhatah chuan nipui (thlasik?) daidep thlawk vung ther ther chi (dragonfly) awmna luite tui tling hi Thenzawl bulah sawn Environmentalist te khan hmuin an ngai pawimawh em em a. Engemawchen an buaipui hial. Chutiang bawkin sakuh kawng kanna te, sa te kawng kanna te pawh an ngai pawimawh. Chuti khawpa leilung kutchhuak ngai pawimawh mithiamte chuan NHIDCL-in kan rama kawng an laihah hetianga leivung an thehthang hi a mak tih mai loh chu sawi tur a vang letling. Kan mi thahnemngai leh leilung humhalh duhtute an phun luai luai chungin ngampa takin an paih bawrh bawrh a, min hlauhna leh min zahna an nei lo hi a mak hle a ni. Chhan awm lovin arte pawh a thisawn love upain an ti ngai a. NHIDCL-in kawng laihna leivung heti taka an paih duhdah hian chhan a nei ngei ang.