Guest writer
PL Liandinga
SINGAPORE Prime Minister Lee Hsien Loong-a thusawi
(2021 August 2 khan Singapore MP pakhat, Raeesah Khan chuan an Parliament-ah Singapore Police te thil tihdan sawiin 2018 khan hmeichhe pakhat, pawngsual tawk chu amah ngeiin Police Station-ah hruaiin Police Officer pakhat chuan tawngkam mawi lo takin a lo bia tih thu a sawi a. Police te chu midangte harsatna hrethiam zawk a hna thawk tawh thin tura a duh thu a sawi a. Chu thu chu an han chhui zui a, Raeesah Khan pawh chu chutianga lo titu chu sawifiah deuh turin an han kar thin a, mahse engmah a sawi chiang leh duh mang si lova. Parliament chuan a ngaihtuahtu tur bik Committee of Privileges - CoP hial dinin an chhui zui a. Mahse Police lam lahin chutiang thubuai an ziah luh awm an hre ta bawk si lova. An han chhui an han chhuina lamah chuan amah Raeesah Khan chuan a thusawi kha dawt a ni tih te a sawi chhuak leh ta zel a. Amah pawh chu November 2021 chuan an Opposition pawl, Workers’ Party atang leh MP a nihna atang chuan a bang ta hial a.
Bang ringawt mah se Singapore ram hruaitute chuan Parliament House a dawt sawi chu an lo ngaithiam awzawng lo mai a. A chhuitu Committee (CoP) chuan Singapore dollar 35,000 chawi turin an ti a (Hei hi India cheng nuai 20 hu vel a ni). Chu chauh ni lovin Opposition Party hruaitu, Raeesah Khan-i dawtsawi thup tumtu leh dawt hmanga inthuptir tumtute Pritam Singh leh Muhamad Faisal bin Abdul Manap te pawh chu thubuai neihtir a, Public Prosecutor-in a hrem tura dah an duh ta hial a.
Hemi chungchanga February ni 2, 2022 a Singapore Prime Minister Lee Hsien Loong-a thusawi hi i lo thlirho teh ang. A kimchang chu a sei deuh a, nasa taka kaih tawi a ni tih hre tel ila a tha awm e.)
“Pu Speaker, report kan hmuh angin he thu hi Parliament hian engtinnge kan tih dawn tih kan ngaihtuah a ni a. House Leader khan he thil hian democracy hi engtinnge kan kalpui dawn tih thu hi a ken tel tlat thu a sawi tawh a.
“Democracy sorkar chuan mipuite hlimna tur te, mipuite hausakna tur te leh mipuite hmasawnna tur thlen hi a tihtur a ni a. Democracy sorkar innghahna ber chu mipuiten engnge an ngaihhlut a, eng hi nge dik an tih a, eng hi nge dik lo an tih thilah te, eng thil nge an ngaih pawimawh tih leh an thil duhzawng te a ni bawk. Tunhma lama sorkar kal tawh chanchin in en chuan democracy sorkar tha chuan tihdan phung nghet tak (norms) leh fel (clear) tak a nei chawk thin. Chung tihdan tha te chu sorkarna chelhtute mai ni lo, sorkar tum ve mek te pawhin an vawng tlat tur a ni. Sorkar hriselah chuan thamna leh eirukna hmanga tlawn theih loh hruaitu (incorruptible leaders) te kan thlang chhuak thei ang a, chuti a nih chuan sorkar tha chuan inawpna tha a hring chhuak mai dawn a. Inawpna tha pawhin politics tha a cho chhuak ve leh mai a, chutiang chuan tha leh tha kha a virkual mai dawn a ni.
“Heng thil tha vir kual inkhaichhawndiat (virtuous cycle) hi kan inzirna hmun pawimawh ber ber atanga lo chhuak zel tur a ni a. Chung kan inzirna hmun (institution) zingah chuan kan Parliament hi a lu ber leh pawimawh ber a ni. Parliament-ah chuan Opposition te pawhin thil fel lo thleng tur chu an veng ve tlat thin a. Chuvangin kan Parliament hi a zahawm tur a ni a, kan rorel dan te a zahawmin kan thu vuakthlak te pawh rin ngam a ni tur a ni. Tihdan phung nghet (norms) felfai tak leh hlemhletna tel hauh lo tihdan phung te chu thil pawimawh tawpkhawk a ni. Parliament ber pawh miin an rinngam tawh tlat loh chuan engmah a fel thei lo. Chutianga rin ngam hlawh tur chuan Parliament-ah chuan thudik chauh sawi tur a ni a, mualphothlakin hrehawm thin hle mah se thudik chauh sawi tur a ni. Dik tak chuan thudik sawi chu a hrehawm poh leh a tul ting mai tihna zawk a ni.
“Engemaw tia thil a lo kal sual a, pawi khawihna a lo awm palh pawhin puh chhawn tur zawng lova a mawh chu phurh mai tur a ni. Pawi khawihna thup tum vangin dawt dang sawi belhchhah loh tur a ni a, thil fel lo chu thup tum tur a ni hek lo. Kalphung tha chu ngaihsan tur dik ngaisang thin te chauhvin an nei thei. MP te chu mimal nunah pawh mi rinawm, mahni aia mahni mawhphurhna dah chungnung zawk, Party aia ram leh hnam dah chungnung zawk an ni tur a ni. Sorkar laka kan mawhphurhna hi a hmasa ber leh lian ber a ni a, kan Party laka kan mawhphurhna chu a hmasa zawk thei lo. Heti a nih avang hian kan MP te hian Singapore sorkara rinawm turin chhia an chham a, an intiam a ni.
“Ram leh hnam siam hna leh mipuite kawng dika hruai hna hi kum sawm tel rim taka beih hnua lo puitling thei chauh a ni. Theihtawp chhuah pawhin puitlin zawh loh chang a la nei thei fo. Ram thenkhat chu a din chhuaktu ten tha tak leh duhawm takin bul an tan a, mahse a tawpah chung chu a zuihral fo. David Ben Gurion te, Jawaharlal Nehru-a te leh keimahni ramah ngei pawh chutiang mi ropui kan ram leh hnam dintu chu an awm. Mahse he laiah sual kan ngaihhnathiam zeuh a, sawtah thil sual kan hmuh loh der a, khitah pawisawina kan thup zeuh chuan — awlsam tein ram chu chhuk zawngin a kal ta mai thin a ni. Politics te chu a lo inthlak a, politician te zahderna a bova, engemaw chen hnuah chuan mipuite chuan chutiang chu thil awmdan tur reng emaw an ti chhunzawm mai a. Ben Gurion-a Israel ram pawhin kum hnih chhunga inthlanpui vawi li tehmeuh an neih pawhin sorkar pawh an siam hlei thei lova. An politician un pui pui te pawhin thubuai rip tak tak awrhin a then phei chu tan-Inah an tang hial. Nehru-a India ramah pawh an sawidan chuan Lok Sabha a an MP zahve zet chuan thubuai rip pui pui, pawngsual leh tualthah thubuai thleng an nei hial a ni tiin an inpuh ta.
“Singapore sorkar hi eng vangin nge chutiang dinhmun chhiaah chuan a awm loh bik ang? Chutianga awm ve lo tura ruat a nihna bik engmah a awm lo. Ramdang mite aiin kan felin kan thianghlim bik chuang hauh lo. Singapore sorkar hi hlawhchham thei lo tura lo piang a ni bik lo. Kan sorkar kaihruaitu hmasa te khan tihdan leh inzirtirna nghet nei turin theihtawp an chhuah a ni. Kum 1966 a Barisan Socialist, kan Opposition Party neih len berin an MP seat thawhsan a PAP kuta an hlan vek khan duh sela chuan Singapore hi Party pakhat chauh awm theihna angah siamin PAP (rorel lai Party, People’s Action Party) lal kumkhua theihna turin dan an siam thei. Mahse chutiang chu an duh lo. Inthlan dawn a inchuh ngai lo khawpa Party pakhatin lal a hrawt theih vaih chuan nikhaw reiah chuan an inthlahdah ang a, chu chu Singapore sorkar tan a tha lovang tih an hriat vang a ni.
“Kan vai hian, thangthar lo kal lehzel tur te thlengin, tihdan tha kan rochun sa hi chhawm nung zel tur kan ni a. Chumi chhawm nung tur chuan rinawmna te, dan pawisakna te leh mi zawng zawng dan pakhat hnuaia leng kan nih vekna te hi kan vawn reng a ngai. Mahse kan inthlahdah a, dawt te kan pawisak lohva, tun tum chauh chu te kan tih zel chuan thil tha inkahpupchaw chu a buai ang a, a tawpah chuan a bo daih ang. A tha lam inkahpupchaw thei tura Singapore vawng thei thil chu engnge ni? Inrin ngamna a ni. US Secretary of State George Shultz khan a kum za tlin ni, December 2020 khan, a dam chhunga a thil hriat pawimawh ber pakhat sawiin, “Inrin ngamna hi thil hlu ber te zing ami a ni. Inrin tawnna awmna pindanah chuan thil tha hi a piang mai a. Inrin tawn ngam lohna pindanah chuan thil tha a piang lo mai a ni. Thildang hi chu a tikimtu mai a ni,” a ti a nih kha. COVID-19 lai pawh khan hei hi a dik. Ram hruaitute an rin ngamna ramah chuan hri a darh nep bik.
“Singapore hi ram hruaitute rin ngamna ram a ni maithei, mahse chutiang chu a ni reng ang tih theih a ni bik miah lo. Thil dik lo chu a dik lo ti mai thin ila. Hrem tur chu hrem mai ila. Kan inzirna hmunpui thianghlimna hi vawn reng tur a ni. Politics-ah hian dawt thu te, thudik chanve te hi mipui vantlangin an nunpui mai turah ngaih loh tur a ni. Pi Raeesah Khan khan Parliament-ah dawt tum thum a sawi a - August ni 3-ah vawi hnih leh October ni 4 khan. CoP chuan amah hremna tur a rawt a. Mahse chutiang a tihna lamah chuan thildang a lo irh chhuak leh ta. Workers’ Party member pathum te chuan dawt sawi turin Pi Khan-i kha an fuih a. Chu chu thil lungchhiatthlak tak a ni. Rinawmna tur thu chhechham meuhva sawi tawh siin dawt sawi leh si hi thil namai a ni lo.
“Thenkhat chuan ‘Pi Raisaah Khan-i kha a ni lo’m ni dawt sawitu chu? Engatinge Party leader dangte kha chuti taka hrem an ngaih?’ an ti ang. Mahse heng Party hruaitute hian Pi Khan-i chu dawt sawi zel turin an fuih a, chuvangin Pi Khan-i thiltih ai hian an thiltih chu a sual zawk daih a ni. Duh ila chuan Parliament hian anmahni hremna tur kan titlu thei ngei ang. Mahse rorel lai Party an nih avang maiin Opposition te hi an tinawmnah a ni an ti ngei dawn a. Chuvangin Public Prosecutor kuta dah mai hi a tha zawkin a lang. Mi thenkhat chuan hetia Public Prosecutor kuta dah hi intihduhdahna hmanraw chi khat a ni an ti mek a. Mahse an sawi tum tak chu : ‘Mr Singh-a hi a thiltih ngaihtuah lovin a nihna ngaihtuah zawk rawh u,’ an tihna a ni. A pawi khawih ngaihtuah lovin a nihna maw kan hmachhuan ang? A dinhmun avanga Public Prosecutor kuta hlan loh ngawt hi a rem lo.
“Pu Speaker, kan vai hian Project pakhat tipuitling tura awm kan ni a, chu kan Project chu Singapore sorkar rorelna vawn that leh thang leh thar tan thlenga chu kan tihdan tha chu chhawm tlaka siam a ni. Opposition Leader hian tihtur a nei - chu chu a MP te kilkawi that leh rinawm leh rintlak taka amah pawh awm hi a ni. A duh duh tih theihna (blank cheque) a nei ngawt lo. Tunah chuan inthlan apiangin rorel lai Party chuan hna an thawh that chuan an pawl chu thlan nawn leh an ni ang - rinawm taka an awm a, an fel a, rinngam an nih chuan. Chutianga rorel lai Party chu an awm loh chuan Opposition lam hi mipui chuan rinawm zawk leh hlemhle lo zawkah ngaiin rin tlak zawkah an ngai ang a, sorkarna chelhtu chu an thlak mai dawn a ni.
“PAP te hian ro an rel reng dawn a ni tih ngawt hi a theih loh. Mi tam tak chuan politician te chu ang khat vek alawm an nih, an ti thin a. Thu dik lo te pawh pawmzam zel a ngai an ti a. Mahse hei hi a dik lo. Politician te hi an inang awzawng lova, dawt thu pawh pawmzam zel theih a ni ngawt lo. Dawt a dinchan chuan thudik chu a biru mai zel. Chutianga dawt a dinchan chuan tunge an rin leh chuan tak ang? Ni e, tumah hi rin ngam tur an awm lo. Kan ram hruaitute hnen atanga dawt kan ngaihthlak tawh ber chuan sorkar chu rin ngam a ni tawh lo.
“Confusius-a zirtirnaah chuan sorkar phuar khawmtu ber chu thil pali a awm, chungte chu — serh leh sang, dikna, rilru thianghlim nghet tak neih leh zah nachang hriatna te a ni. Rilru thianghlim nghet tak kan ti emaw, eirukna leh hlemhletna lak atanga inthiar fihlim theihna te chu nungchang dik a ni mai a, dan hmanga inhruai theih te pawh a ni bawk. Zah nachang hriatna hi chu thil sual ti lo tura zah nachang hriatna a ni. Kan vai hian thil dik leh dik lo chu kan hre vek a, tumahin min chachhuah lo mah se keimahniah hian chumi hriatna chu a awm a ni. Kan ngaihhlut zawng te, kan chhia leh tha hriatna te hmangin he zah nachang hriatna hi kan nei thei. Chu zah nachang hriatna tel lo chuan dan hlauh vang ringawt pawhin pawi khawih lovin a awm theih a, mahse rilru chhungril sualna chu a awm reng thei tho a ni. Kan Workers’ Party te thusawi dan atangin heng MP pathum te hian thil sual an tih zahpuina awm reng a lang lo. Khawthlang (western) lam ngaihdan a ni emaw, khawchhak lam thu lak dan a ni emaw sawi lovin zah theih lohna nen ringawt maia mipui kan hmachhawn ngam tawh chuan kan politics chu zawi zawiin a chhe zel ang a, siamthat leh chu tih mai mai rual a ni tawh lovang.
“Zahtheih lohna hmanga kan inhmachhawn tawh chuan mipui chuan hruaitu mal chauh ringhlel lovin political party te pawh an ringhlel ang a, chu chauh pawh ni lovin kan politics hrim hrim pawh kan ringhlel vek ang. Chutiang chu hmun tam taka thil thleng a ni. Chutiang kan lo nih dawn tak si chuan engtinnge kan tih tawh ang? Engnge tih theih kan la neih? Sorkarna fawng vuan tura mi rin ngam kan neih tawh miau loh chuan engtinnge kan democracy chu a awm tak ang? A bul atanga tan that leh theihna hmehkhep hmeh tur a awm dawn em ni? Rinawmna tel lo democracy sorkar chu tiaudup chunga in sak ang a ni, engtikah emaw chuan a sawp chhe ngei ngei dawn.
“Pu Speaker, democracy rama sorkar kal dik nan chuan rin ngam hlawh a ngai a. Thudik sawi hi rin ngam nihna bulthut a ni. Rinawmna hi chu eng nen mah thleng theih a ni lo. Dawt i sawi chuan engtinnge mipuiin an rin theih ang che? Dinhmun sang leh pawimawh taka dingin dawt a sawi a, a chunga engmah tih a nih si loh chuan mipuite chuan engtinnge sorkar kalphung chu an rin ngam tawh ang? Parliament-ah miin dawt a sawi a, member-ten an ngaihthiam mai te chuan engtinnge Parliament chu Singapore mipuite chuan an rin ngam zui tak ang? Kum 37 kal ta khan he hmunah hian ka lo awm ve tawh a, kan hruaitu hmasate khan he Parliament hi zahawm takin kan kutah an hlan a. He hmuna kan awm hian kei chuan hmun thianghlima awm angah ka inngai a ni. Chuvangin member dang zawng zawng pawh hi thudik lamah chuan tang a, chhia leh tha hriatna hmang a vote thlak turin ka ngen a che u. Pu Speaker, kei chuan Committee rawtna hi ka thlawp e.”