RISK MAU leh TUALCHHUAK

Aizawl khawpui thlafem deuh, hmun tha angreng tak lawi si khawilai emaw hi ram inthuah leh buai a tam lutuk a, a thenin a awl lai laiah in an lo din tawp a, a thenin mi pass neihna lai takah pass dang an lo nei thlap a, a thenin ram awm lem lo pass tha deuh an hum vang a. Chulai ram vel chu a’n buai nasa khawp a, a hmingah ‘Risk Mual’ an ti thin a. In sa ringawt thenkhatin an in sakna hmun chu an chang zui a, a thenin an chang lova, a then pass nei hlui deuhvin an chang a, a then pass tharlam angreng tak takin an chang leh tlat te pawh a ni ta ve ang. Eng pawh ni se chulai mual chu a buai nasa a. Thenkhatin nuai tam tak an seng thlawn bawk. Risk Mual a nih nachhan ta ber chu a ngam chuan chulai muala in hmun chu lei a, a lo fel theih hlauh chuan neih hlen tur a ni ang a, a fel theih tak loh chuan pawisa chân thlawn theih mai a nihna chu a ni. Thil reng reng hi ‘risk’ a nih tawh chuan tha thei, tha lo thei a ni tihna a ni ber mai.  

Mizoram sorkar flagship programme a kan Chief Minister-in a sawi tlawr nasat ber leh mipuiin intodelhna hmanrua atana kan hriat lar ber, mau chu kan Chief Minister ngeiin tunhnai lawk Session, September ni 1-3, 2020 inkara neihah khan Assembly House-ah, ‘Mau hi kan risk a ni e,’ a ti ta rup mai a. Tu te emaw tihdan takah he thu hi, ‘A mai mai lo’ kher mai. State pakhat din chhuahna tura kha leh chen, khati khawpa uar a kan Mizoram hotu lu berin vawi tam tak a lo sawi tawh mau chu hrechiang lovin kan lo buaipui tih thu kan rorelna inpuiah a sawi ta phawng mai a. He thu lenzia hi engtiang taka sawi uar ve tur nge tih pawh a hriat loh. A makzia leh a thu lenzia hi amah mau sawi tlawr tupa ngei hian tehkhinna thu hrang hrang fawm khawmin han sawi leh se a ngaihnawm khawpin a rinawm. Awmkhawmna hmun apiangah he thu hi a thenin kan sawhchiar ang a, a thenin kan kang ang a, a thenin kan bai ang a, kan thiam dan dana sawi mur mur a phu a ni.

He Assembly Session hma zawng kha chuan mau kha eizawnna atana tha em em, IAS meuhva inziak tling tawh te pawhin India rama hna sang ber pawh an bansan duh hial nachhan tur anga kan sawi kha, Lengpui leh Hmunpui paho hnenah kan han sem chhuak dek dek a, ‘Kan risk’ kan han ti leh ta piap mai zawng a nia. Mau chin a thatzia a sawi lo ngaithla tawh, a ler hmuh phak loh thlir tuma lo dingdihlip te, pa pathum zawn tawk a nih leh nih loh tak tak hriat chaka lo dak fân lo dak fân tawh te chu kawngkal laklawh lai pawh din chawtna tham thu lianin min deng ta a ni ber mai. A mak ti baka sawi ve thiam a chakawm ngawt mai. Mau chin hlawk turzia hahipa kan sawi hnuah leh a mau senso atana nuai 90 zet kan khawhral hnuah, ‘Kan hrechiang tak tak bik reng reng lova, Pu Vawma tui a ngam ngamin an in ang a, a sawhkhawk pawh a in chuan in duh leh in tuar mai tur a nih angin a ngam ngamin chin tur a ni mai,’ kan han ti leh ta chu a nia. Ka rilruh tlangval pakhat saptawnga tawngtai tura an tirh, ani saptawnga lo tawngtai ngai ta lo chuan a tawp nana, ‘We ask in the name of Jesus,’ (Lal Isua hmingin kan dil a che) han tih vel kha thiam tawh hek lo, thiante la maimitchhin thep thawp laiin, “I finished!” (Ka zo tawh) a ti ta ngawt mai e an tih te kha a lo lang uai uai a. A hlawk turzia te, a that turzia te, kan thatpui turzia te kha chen kan sawiin pawisa pawh heti zat kan seng tawh a, a tawpah, ‘Kan risk!’ han intih khum leh hi a mipui nawlpui tan pawh a bangbothlak ta vauh vauh khawp mai. 

Kan malsawmna hnar tura ngaih mau chi hnih, Brandisii leh Latiflorus sawimawi tum vang leh dan chhunga rin luh tum vang ringawtin ‘tual chhuak’ (indigenous)  tih thumal awmzia te kan sawi kawi tak vak vak a. Ram dang atanga lakluh na na na, ‘tual chhuak’ anga sawi te kan tum tak talh talh a. Rorelna vawnfung kan chelh avang maiin Dictionary (thumal hrilhfiahna) thlenga khawih chingpen kan hnial lo a nih ngai chuan kan ti lutuk ve deuh bawkin a lang. Heti khawpa thil kan ti a nih chuan kan ti lutuk tih hi a hlauhthawnawm mai a ni lo, a chiang angreng viau mai. 

Anih leh ‘Kei pawhin khi huanah khian kum sawmhnih lai ka lo kawl ve tawh a tualchhuak chu a ni tawh mai e,’ kan ti dawn a nih chuan, Murmua pawh Thangkhawlovi nen kum sawmthum lai an lo inpawmin Mizoramah an lo cheng ve ngar ngar tawh bawk a Mizo dik tak a ni tihna em ni dawn? Kan motor hi kum sawmhnih lai kan lo kawl ve tawh a Mizoram kut chhuak a ni mai dawn em ni? Whiskey te hi Mizorama a lo luhna kum sawmnga vel lai a ni tawh bawk a Mizo siam angah kan chhal mai dawn em ni? Dragon fruit hi a ching hmasa te chin tanna chu kum nga kal ta vel kha ni ta se tun atanga kum sawmpangaah chuan kan Mizoram tualchhuak theiah khawvelin min pawmsak ang em?

Thufingin, ‘Dawt pakhat i sawi chuan a khuh mawi leh nan dawt sawm dang i sawi a ngai,’ an lo ti tawh a. Mau Dictionary atanga enin mau tha lo tih lang sa Brandisii leh Latiflorus sawi mawi kan tum a. Mau chungchanga mithiam leh rintlak awmna, Bamboo Mission te lehkhabuah mau tha leh chin tlak zingah Mizoramin chin tuma kan beih tlat mau te chu a lo tel ve ta si lova, a tel loh thu sawitu, kan Legislator dang te chu, ‘Lo ngawi mai rawh u,’ te kan inti titih ta a ni ber mai. Thu dik tawk lo tan tlat te, mau chi tha lo chin tum luih tlat te hi chu a buaithlak viau mai a, kan la buai zel dawn pawh niin a lang. 

A tir lama hrechiang fe awm leh a hlawkna tur zawng zawng pawh chhut chhuak vek ni awm taka ngaih theih khan a tawp lamah, ‘Kan risk!’ a ti ta mai si a. A chi kan phum fel ta zet zawt maw tih atangin kan buai tan nghal phat mai chu a nia, tun atanga kum thum lo kal leh turah pawh hian heti taka kan buaipui hi kan la buaipui zel hi a rinawm a, chumi huna kan sawi leh tur ni a rin theih te chu ‘inrinsiak competition’ te hi buatsaih ta ila, inawm hlimna (entertainment) tha tak a ni thei ang a, 2023 November thla velah chuan chung inelna thu te chu hmang tangkai duh te pawh kan awm nawkin a rinawm. MLA thlan dawnah chuan mau tiak te, mau tlawn te hi pu chhuakin thu mak pui pui kan la tarkhum lovang tih sawi theih a ni ta lo. Tu te inhnialin emaw, ‘I sawi kha dawt, i sawi tawh pawh dawt, i sawi leh tur pawh dawt,’ tih te hial pawh min hriat chhuahtir.

Kan Mizoram politics hi a letling zawng chuan a ngaihnawm angreng phian a. Tunlaiah thlalakna te a awm thain mi nazawngin kan kawl tawh a ni hrim mai a. A sawitu sawi lai che vel leh an aw ri te nen a lang vek tawh mai a, kan lek sup sup tawh mai bawk a. Tunhma ang a, ‘Ka ti lo,’ han tih te hi a buaithlak ta viau mai a. Mi taima deuh chuan tu tan mah a huat theih hauh lovin lehkhabu te siamin ‘video’ lak khawm a, a mawi tawka han tuihnih te hi ti ta sela, kan mau chungchang te, Traffic Jam awm lohna khawpui awm chhun te, kawng chhawng te, nuai thum sem chungchang te pawh hi thangthar zel tan inawm tleina hmanraw tha tak leh kan politician te tana inen letna hmanraw tha tak a ni ve thei awm e. 

Kan intodelhna tur mau chu kan lo ‘risk’ a, kan kawl rei tawh deuh thil hi chu kan ram atanga tualto a lo nih zel tak chu.