PI LEH PUTE U, KAN LO NGHAK RENG A NIA

Sorkar atanga hlawkna dawng ngar ngar (sorkar hnathawk) emaw, vanneih changa sorkar thau sawk hlawih hlawih (contractor leh contractor) emaw, Party ruihchilh nghet tlat, eng thudik mah ngaithla thei lo emaw nih loh a; mahni kutkawih a eizawng, Mizoram leh Mizote hmangaihtu, he Mizoram hi tha zawkin kal se tih duhtu nih chuan nghah kan nei a ni. 2023 a sorkar thar lo piang chu eng Party sorkar pawh ni se thil engemaw hi kan beisei ve tlat a ni. Tunhma lamah kan sorkar lakah kan lo lungawi lo a nih pawhin kan beisei ang kan nghah chhuah loh vang a ni ang a, beiseina engemaw kan nei a nih pawhin Mizoram kan hmangaih vang te pawh a ni ve ang.

Sorkar thar a lo pian reng reng hian hengte hi kan beisei thin a, mahse vawiin thleng hi chuan kan beisei hi kan la nghak chhuak lo.

Kuthnathawktute dinchanna : Ram thanglai, bul tantir dang ang bawkin hman atang khan mipui nawlpuiin kan thawh thiam zawng ber chu leilung atanga ei leh bar hai chhuah hi a ni a. Ram thanglai zawng zawng chuan hetiang hi bul tan nan an mamawh vek a, India ram pawhin Green Revolution a neih hma te kha chuan a innghahna bulpui a ni. Sumdawnna te, industry te chu leilung atanga ei leh bar hai chhuah theih hnuah emaw, hai chhuah theih miah loh hnuah emaw a lo piang ve chauh a ni zawk. Mizoramah pawh tunah leilung tlawhchhana eizawng kuthnathawktu hi zaa 60 vel zet kan la awm a. Kan sorkar kal tawh te hian heng mite dinchanna hi an duh lo pawh a ni lova, an tum lo pawh a ni hek lo. Mahse vawiin thleng hi chuan kut hnathawktute hian hlamchhiah niin an inhre tlat a ni. Khaw khat pa khawsa nuam leh khawsa thei chu sadaiek hampherh lo zawnga khawsa te zel hi an ni a. Kut hnathawktute dinhmun chawikang thei sorkar hi kan nghak a ni. Mahse hemi ti tur hian thil tam tak a awm a, chuti maiin a awlsam lo. Dikna nena rorel te, rinawmna nena rorel hmasak te te te pawh a ngai a ni. Dikna leh rinawmna mai bakah a kawng hriat te a ngai a, tumna ruh tak neih te a la ngai cheu. Pi leh pute u, he inthlannaah hian sorkarna in lo chang ta a nih chuan kut hnathawktute tana dinchanna turin pen khat tal min penpui turin kan nghak che u a ni.

Inkal pawhna kawng tha : Kawng tha hi kan ngah telh telh a, mahse kan mamawhna a nasa telh telh hialin a lang. Hmanah, 1966 ram buai hma te kha chuan, 'Kawng a pawp em?' an tih khan mihring kal theihna turin kawng zawh tur bik hmuh tur a awm em, tihna ang a ni a. 1970 chho te, 1980 chho te thleng pawh khan khaw kar kawnga kea kal te kha hmuh tur an awm nual thin a, mahse tunah chuan kum sangbi thar (2000) kan lo chuangkai tawh a. Chu chauh ni lovin lirthei kal theihna ngawr ngawr pawh kan lungawipui thei tawh lova, nuamsa ve deuh hleka lirthei tlanna tur kawng kan mamawh. Kan khawpui pahnih, Aizawl leh Lunglei inkar a'n tha lo viau mai te hi chu vawiin khawvelah chuan a remchang tawh lova, motor chitin, tluang taka an tlan par par theihna hi kan phu tawhin kan hria a, chutiang chu kan beisei tlat a ni. Chu chauh pawh a la ni lo, Lawngtlai thleng a that a tul a, chu chu sawi loh, Saiha thlengin a that par par a tul tawh a. Chutih lai mek chuan Aizawl leh Silchar inkar kawng hi a that reng a tul tho bawk. Inkal pawhna kawng chungchangah chuan a that tawpna piah lam chiaha awm apiang hi sorkar laka lungawi lo tur an ni a, retheia inhre tur leh changkang lova inngai tur an ni. State dang leh khawpui lian dang atanga kan lo haw chang te, kan zin ve chang tein mi State chhung kawng te, mi ram kawng te kan hmu a, kan awt lo thei lo tlat a. Chutah kan khaw kawng a'n chhe bik tlat mai ni a kan han hriat chiah hian kan lungawi lo lehzual lo thei lo. Dik tak phei chuan kan kawng hi a siamtu lamin an hlawkpui a, mipuiin kan tuar zel ni anga kan han ngaih phei chuan a sorkar mai pawh ni lo, kawng siamna lama inhnamhnawih mihring thlengin rinhlelhna mitmengin kan thlir ngawih ngawih a. Vanduaithlak takin kan rinhlelhna chu a lo dik tlangpui lehnghal. Inkal pawhna kawng tha min siamsak tur sorkar hi kan nghak a ni.

A chunga kawngpui sawi tak te khi tha tehmeuh mah se, Champhai kawng te, Mamit kawng te pawh a that a la ngai zel. Chutah pawh a la tawp lo, kan khaw panna kawng leh kan feh kawng chen hian a that a tul a ni. Kan feh kawng leh kan buh leh bal phurh chhuahna te, kan hnathawhna tur kalkawng te hi a that hma loh chuan he Zoram mipui hi kan lungawi lovang. Kawngpui tlangdung a that avang ringawta kan lo lungawi a nih hlauh phei chuan hnam beiseiawm lo kan ni hial ang. A chhan pawh State dangah a tha miau a. Kan tlukpui pawh ni phak lova kan ngaih Tripura State chhunga an feh kawng te a tha tlat a ni. Chu vang ngawt pawh a ni lo, kawng siamna tura sorkarin sum a senral zozai hi kan hrethiam ve tlat a ni. Chutianga kan State chhung kawng siamtha tura thil pawimawh hmasa ber chu kan tihdan phung, kan kawng siamdan hi tihdanglam niin a lang. Kawng siamdan phung tidanglam ngam ram hruaitu kan mamawhin kan nghak a ni.

Zirna siamthat : Hman atang khan kan zirna hi a tha zawnga siam hret hret a, khawvel hmun dang el ve pha tura siam chhuah a ngai daih tawh a. Mahse kan buaina hi chu sikul hawn tirh, Education Department hrana an awm tirh laia mi ni awm tak a ni. Kan Education Department hi a upa telh telh a, kan zirna hi a buai thuk tial tial niin a lang. Tunhma kha chuan zirtirtu chauh an indaih lova, tunah chuan sikul naupang pawhin an daih ta chuang lo. Naupang nei fumfe lo sikul te a lo awm ta a. Naupang tlemna sikulah lah zirtirtu an tlem chuang lo ni te pawhin a lang a. Kan buaina hi hnawk angreng tak a ni ta. A ngaihtuahtu leh mithiamten sikul tha leh naupang leh zirtirtu inbuk tawkna tlemte thlirin hmasawn zel duhin zirlaibu (syllabus) changkang angreng fe te an han ngaihtuah a. Mahse kan buaina zatve zet chu zirlai neih loh chungchang nge zirtirtu awm lo chungchang tih pawh kan chiang lo. Chu chauh a ni lo, zirtirtu aikal dinhmun hi engtianga ngaihtuah tur nge tih thuah pawh zawhna lianpui kan hmachhawn mek a. Kan sorkar hmuh tawh te chuan he zawhna hi chhang fel si lovin muhil der ang maiin a awm a. Thenkhat phei chuan intifing fu fuin, 'Aikal lak hi a pawina a awm lo,' te an ti a. Aikal lak kan pawm rual chiahin hna neitu leh a thawktu awm hran kan phal tihna a ni. Heng zawng zawng siamthatu tur sorkar thar lo piang tur hi kan nghak reng a, sorkar thar hrim hrim hi chu kum nga danah kan nei zel a, kan la nei zel ang tih pawh kan ring tur a ni. Mahse kan Education hi zawi zawiin a tlahniam a ni tehchek ang chu kan sorkar sikul a ruak hiai huai a, chuti chung chuan zirtirtu kan indaih lo tho si a. Kan awmdan hi mak tak a ni ta.

Tithlamuangtu sorkar : Thlamuang taka kan awm theihna sorkar kan nghak a ni. Sorkar hna lakna reng rengah a tling leh a thiamten tlin an inring ngam lova. Thiamna leh tih that chu tlinna anga ngaih lohna State nih hi thil rapthlak leh zahthlak a ni. Beidawng chungin lehkha kan thalaiten an zir a, beidawng sain hna an dil a, beidawng sain an interview a. An beidawnna nemnghet chiang lehzual tur ni awm takin hmanni lawkah Assembly House a thawktu tur laknaah hotu lian te vua leh vang deuh hlir mai an han tling thuau mai a. Beidawng tawh sa tan chuan beidawnna nemnghehna tha tak niin a lang. Neih thinglungkhawnga fate zirtir, an thiam loh vang ni lo, 'sawipuitu' neih loh vanga tling lo ni a inhria te leh sawipuitu an neih loh chuan tling chuang lo tura inngai te beidawnna hi engin nge man zovang? Sorkar thar, a tling leh a tlak ber ber chauh lakna lo piang turin kan nghak reng a ni. He thilah hian thalaite kan han tawng chhan deuhva, thalaite mai an beidawng lo, nu leh pa leh upa lam thlengin an beidawng. A chhan pawh mahni tu leh fate beidawnna haider thei nu leh pa he khawvel hian a hring lova, tu leh fate beidawnna ngaizam thei pi leh pu he Mizo hnam hian a kawl lo. Chuvangin dik taka sorkar hna la thei sorkar kan nghak a ni.

Zah nachang hria sorkar kan nghak : Mi tlemte tihlawm duh vang te, mahni chhungkhat laina te tihlawm duh vang te, mahni pawl mi leh sa ruh zual tlemte lawmna tur a nih hrereng chung pawha mipui vantlang zahderna avanga thil dik lo ti lo ngam ram hruaitu kan nghak a ni. Dan te hi a awm reng a, dan awmsa te hi a tha reng a, mahse a kengkawhtu leh thuneitu lu berin khaw êng leh mipui zahderna a neih tawh loh chuan kan bawhchhe thin. Mipui zah hauh lova thil dik lo ti chung renga ngawih reng vanga thiam chan tumna awmkhauh tak neih rikngawt te, zak hlek lova insawi thiamna awki sang angreng taka mipui hneh tumna nena khawsa tlat mai ram hruaitu ni lo, mipui zah tak taktu sorkar kan nghak a. Dik lo chung chung pawha zah duh lohna ringawt hmanga thuneihna fawng vuantu ni lo, a lo dik loh chuan zah nachang hre tak tak sorkar kan nghak reng a ni. A hranpain ram leh mipui hi min hmangaih thei ta ngang lo a nih pawhin khaw eng leh mipui hmai eng tal zah duh sorkar kan nghak reng a ni.