Guest writer
PL Liandinga
MIZORAM PHURRIT AIKAL
Han ngaihtuah vang vang pawhin sorkar hnathawkin aikal lak hi thil awm thei lo ni awm tak a nia. Thil awm thei lo leh tih awm loh tak pawh hi khawngaihna dan hmang chuan dan piah lama mihring kan inkhawngaih ta ngang a nih chuan aikal lak theihna awm deuh (lak theih zelna tihna ni lovin) awm âwm tak a ni. Chungte chu :
1) Hmun phiat hna
2) Peon.
3) Chowkider (an duty-na hmun a zirin)
4) Chawchhum.
Heng hna zawng zawngah pawh hian a thawktu ngai a thawh theih hlawl loh va, hnathawktu kan mamawh miau si chuan hun reilote chhung atan chauh sorkar dan piah lama inremsiamna nen lak awm tak a ni.
Hetiang hi thil awmdan a nih laiin tun dinhmunah chuan aikal lak hi tihphung pakhat, midang pawhin an tih sup sup, phal lo tlattu chu Officer sual ang hiala chhuah theih ni ta hialin a lang. Mahse he thilin a nghawng mek leh a nghawng zel tur hi ngaihtuah a ngai.
(1) Aikal chu engtikah nge kan bantir ang?
(2) Hna neitu chuan pension a la nei ang em? Tunah pension dinhmun a hmang mek si a.
(3) Hnathawktu pakhatin aikal la ta se, a thawh ang thawktu dangin a lak ve kan phal ang em?
(4) Aikal lak chu lo phal ta zel ila kan sorkar hna chu aikal hlirin thawh hun a awm thei ang em?
(5) Aikal chuan eng chenah nge a hnaah chuan mawhphurhna a neih theih ang?
(6) Thawktu chu training pe dawn ila; a tu zawk nge training kan pek ang?
(7) Aikal lak theihna hna hi eng te nge ni ang? (Office pakhatah chuan cheng sing kaw hlawhin aikal a la a, a aikal chuan cheng singkhat a chang a, ani chuan engmah thawk ve lovin kumpui linglet chu thla tin cheng singriat a la chang.)
(8) Aikal lak hi ngaithiam ta ila; eng hnathawk chinah nge kan phal ang?
(9) Aikal hlawh hi a inzat tur nge, a hna neituin a phal tawk tawk a pek tur?
(10) Aikal hlawh hi tu bithliah tur nge? Controlling Officer nge hna neitu?
(11) Aikal lak hi phal ta ila; engtik chen chhung atan nge mi pakhatin aikal a lak theih ang?
Heng lo pawh hi zawhna chhan tur tam tak a la awm a. Sorkar hnathawh dan bu pangngai tiat zet ziah belh a la ngai maithei. Aikal chuan pawi khawih se a tu ber nge hrem tur? Aikal neitu sorkar hnathawk nge kan hrem ang a, aikal lak phaltu sorkar officer nge kan hrem ang a, pawi khawihtu tak aikal chu? Sorkar dan anga mawhphurhna nei hauh lo mihring chu hrem ta ila court-ah kal ta se tu nge thiam loh chang ang? Heng zawng zawng ngaihtuah hian aikal lak hi thil buaithlak tak, tunah kan la hmachhawn loh avanga harsatna anga lang lo mai a ni a. Tun ang zela kan sorkar hna hi kan enkawl chuan engtikah emaw buaina laih hi chu a la awm ang a, sorkar zawk hian engtin emaw pawisa te hi kan chhiah pek tlingkhawm aṭangin a la chawi ṭawk ṭawk thei hial ang. Thiamna leh Written Test hmanga lak chi hnaah chuan thil theih loh leh thiang lo nia lang hi; kan Mizoram sorkarah zet chuan kan ti ta mai a, a titute lah hian tun maia an tana awlsam tur chiah an ngaihtuah a. Chumi chen chauh chuan kan sorkar hian a ngaihtuah ve bawk niin a lang. Sorkar hna mawhphurhna awm miah lohna hmun kan hria a nih loh chuan aikal lak hi thil tih theih niin a lang lo. Mahse kan ti si. Kan mak hle a ni.
Sorkar hnathawk enkawlna lehkhabu leh sorkar danah 'aikal' hi khawiah mah ziah a ni lo va, ziah theih chi pawh a ni lo. Aikal lak hi kan phalsak (authorised) a nih pawhin dan lova kuhva phurh sorkarin mit a siai ang maiin a tawpah chuan buaina fe a chhuak ngei ang. Sorkar sikul ṭha lo hi tihṭhat tum ila, sikul headmaster-in, "Trained chhuakin thawk lovin trained loh zawkin a thawk tlat a," a tih hian tu nge mawhphur ta ang? A zirtirtu tak khan, "Kei chu kan inah ka awm daih a, ka tih a awm miah hlei nem. Hotute pawhin an hre reng a, engmah an sawi lo va, kan tih dawn pawhin an hria," ti se, eng nge sorkarin a sawi ang? Aikal bera khan, "Kei chu Pi Liani aikal mai ka ni a, hei hi ka thiam tawk a ni a, ka training ve bawk si lo va; ka lo hre lo a ni. Ka thiam lo tih hre chungin min chhawr a, tunah ka thiam lohna ka hre lo," ti se eng nge kan sawi ang?
Sorkar hnathawkte hian kum khatah ni sawmthum chhung chawlh (Earned Leave) an nei a. Chutia an chawlh chuan dan ang thlapin hlawh an la thei a. An chawlh chu khawlkhawm phal chin tawk miin a khawlkhawm chuan kum tluan deuhthawin hnathawk lo pawhin awm se, hlawh an la thei tho va, dan ang taka sorkar hnathawk a la ni tho. Hemi bakah hian Half Pay Leave ni 60 an la nei leh a. Hlawh chanve hmuin kum khatah ni 60 an chawl thei tihna a ni. Chumi bakah pawh EOL Extra-Ordinary Leave Without Pay te neiin sorkar hnathawk hi kum li kum nga Office kai miah lovin awm mah se, dan ang takin an hna an zawm leh thei tho bawk. Heng zawng zawng hian a thawidam zawh ngang loh chuan kum 20 thawk tling chin chu Voluntary Pension-in an kal thei a, chubakah pawh Invalid Pension te pawh a la awm. Heti khawpa sorkar hnathawkte duhsak an nih a, duat an nih theih dan tur zawng zawnga sorkar dan ṭha tak maiin a duat tawh pawh hian; aikal lakte hi chu tih loh mai awm tak a ni. Chawlh la duh lo va, thawk miah lova thawk ang thlapa sorkara lang si a, a tawpah pension te nei a, kaisang ve zel te hi an awm mek a. Thawk hauh si lovin hmun an luah a, thawk hauh si lovin ṭhuthmun aṭangin pawisa tam tak tak an la lut a, thawk hauh si lovin thawk tak tak ang chiahin upat hnuah pension hranpa neiin service pangngai ang thlapin an awm a, thawk hauh si lovin rim taka thawkte kaisan rualin an kaisang ve zel bawk. He aikal lakin a hrin chhuah tur thil ṭha lo hi sawi ngam pawh a ni lo va, sawi sen pawh a ni lo.
Kawng (transport) chungchanga kan harsatnate hi chu ṭhál lo inher chhuakin a tiziaawm thei a, sorkar pawisa tlakchham pawh a thawidam leh dan a awm thei phian — a kum leh a sorkarin a tih ṭhat chuan a chhiat lai hun khan mual a liam thei. Mahse, Education-a kan tih ṭhat loh chu a tuar tur tu emaw khan a lo tuar fel vek tawh a, sikul kal turin sikul a lo kal loh phah dim diam tawh a, mihring beidawng lo tur kha a lo beidawngin kawng dik lo a lo zawh fel der tawh tlat a. Pawisa leh thil dang hmangin a nungchang, a hun laia a hloh kha siam ṭhat theih a ni tawh lo. Hriselna chungchangah pawh a pawi tur a lo pawi fel thlim thliam tawhin; lusun lo tawp tur chhungkuain lu an sun phah thei. Inawpna (administration) chungchangah pawh tu emaw hlawh han tihsan zauh hian buaina tam tak a hring a. Fing thiam taka tu emaw han kaisantir zauh hian a nghawng chu thui tak a ni.
He aikal buaina hi chuti taka tihreh harsa a ni lo. Mi ramah leh State dang tam takah an buai ve lo vang. Hnaivai te tea mi khawngaih ching, dan awmze hre lo leh dan hlutna hre lo hnam mawl intifingte zingah chauh hetiang harsatna hi awm tur a ni. Sorkar thar hlak hi lo piang mah se, chu sorkar tan chuan siam ṭha turin huaisenna nasa takte pawh a ngai tawh ang.
Education Department-in aikal lak an chìn pawina em em pakhat chu Mizoram Secretariat-ah thleng hian he aikal hri hi a darh ṭan a. Tunhma zawnga thil theih loh leh thiang lo anga ngaih kha tunah chuan hrichhia angin a darh mek a. Kan sakhaw rawngbawltute zingah pawh fihlim lo an awm nual tawh. Hmun ṭhenkhatah phei chuan aikal latu aiin a lo pawmzamtu (an chhungte leh an duhsak zawngte aikal atana dahtu) ten aikal lak hi an phurpui tawh zawk a. Khaw ṭhenkhatah phei chuan Party hruaitu ṭhenkhat leh khawtlang hruaitu VCP ṭhenkhatten aikal lak hi an phurpui bawk.
Khawi khawi sikulah emaw chuan cheng singriat hlawh leh cheng sangriat hlawhin a inzat rengin class an la ang a, chhunah an ṭhu tlang ang a. Sorkar hnathawk tṭheuh ṭheuh hi he aikal lak zet hi chuan a siam inthlau khawp. Zirna siam ṭha tur chuan aikal lak hi tihreh phawt a, chumi hnuah an zirlaibu te, an academic session huam chin turte leh an zir tur (syllabus) chu siam chauh tur ni hial awm a ni.
Kan rama sorkar hnathawhnaah aikal lak a theih tih hi State danga mite hnenah te, ram dang mite hnenah te sawiin he ram hi Kristian ram, hmasawn tura beisei theih niin i la sawi ngam ang em?