EDUCATION DEPARTMENT - LUNG TICHHETU

Ram changkangah leh Delhi lamah chuan mirethei tan sorkar sikul hi belh tlak a ni a. Kan Mizoramah chuan sorkar sikul hi miretheite retheihna tizualtu leh rualawh tinatu a ni.

Enkawl fumfe thei si lovin mipui tihlawm nan sorkarin khawtlang leh mipui ṭangrual sikul dinte sorkar enkawl turin a kuangkuah zel a. Sorkar sikul ni si, sorkarin zirtirtu a dah turten thiam thu leh chhuanlam an sawi zel a, thingtlang hla deuhva thawk duh a hmu zo ta ṭhin lo va, Aizawlah an inekbeng a. Thingtlang sorkar sikul chu enkawltu awm fumfe lo han tih dawna awm ve deuh roh, mahse zirtirtu awm kim lohna sikul kan ngah a, thingtlang sikulte chu a rawih ta telh telh mai a. A tawpah chuan a sorkar sikul hlauhvin mipuiin an hlau leh si a. Nei leh nei lovin Private sikulah an fate an kaltir a, sorkar chuan sorkar sikul a enkawl dan thu-hlaah insawi thiamna hrang hrang nei ve thei mah se, chu'ng chuan mipuiin sorkar sikul an hlauhna a tireh chuang lo.

Sorkar sikul zirtirtute chuan hlawh tam tak tak an la a, chuti chung chuan sikulin a ṭhat phah lo va. Sorkar chuan a tih leh chuan ngaihna a hre lo va, tihngaihna hriat tum lam ai chuan thu neih theih hun chhunga mahni pawl mi leh sa leh laina, ṭhian ṭhate duhsak nan thuneihna chu an hmang ve thliah thliah zel ni chék tur a ni, kan tlachhe ta viau mai. Sorkar huaisen, a ngaihna hria sorkar kan mamawh ni ngeiin a lang.

Hetianga sikul a lo rawih tak nachhan ber chu kan sorkarin a ngaihna an hriat loh vang te, tih tak takna rilru an neih loh vang te, Education hi a pawimawhna an hriat tak tak loh avangte ni awm tak a ni. Mahse kan ram hruaitute hi thil hre lo han tih chu a chaltlaithlak deuh va, ti duh lo han tih pawh a mawi chuang si lo va, an ngam lo tih hi a mawi deuh ber law maw ka ti hial a. Hnam dawihzep kan ni ta em ni ang le? Kan Education rah en hi chuan hawihhawm tak a, ‘fel lo a awm a ni,’ tih hi kan kohhran mi nihna ṭawngkam nen hian kan inhmeh viau. Chu fel lohna erawh chu hriat tawk lohna avangte leh dawihzep vangte pawh ni hialin a lang. Education pawimawhna hi chu hria ila heti ngawt hi chu nih loh awm tak a ni a. Education ṭha lovin kan hnam a ei chhiat kan hlauhna aia kan laina leh chhung leh khat te, kan pawl mi leh sa leh ṭhenrual tlem te ṭheuh kan duhsaknate kan dah sang zawk zel hi, hmeichhiain thil ṭha leh ṭha lo aia a mawi leh mawi lo an ngaihtuahna nen hian a inang thei ang. Mipa ngaihtuahna tumtlang hreih hrawih hmanga min enkawltu kan va mamawh em.

Hetiang dinhmuna Education Department ding tur hian hman aṭang khan Mizoram hian bul a ṭan tawh a. State kan nih hma aṭang khan kan politician, ram roreltute chuan induhsakna hawlfungah an lo hmang tawh a. A pawi theihzia hriaa a aia ṭhaa siam tumna tak tak hmel lang lovin, sorkarna fawng vuantu apiangin an theih hun lai zelah mahni duhsak zawngte vulh nan Education Department hi an la hmang ta reng a. Kan ram hruaitute chu kawng dika hruai tum lovin a Department mi leh sa chuan mahni phak tawkah eirukte leh hleih neih te an lo ching ve a. Zirtirtu chawlh la hlek lo te kha chawlh la angin an awmtir a, anmahni thlaktu atana an aiawhtu lem te hlawh eia lo inchhek milian ta Education Officer te an awm a. Chawlh la lova aikal dah thei te hian Education Officer tiam rualpui an nei a, aikal pawh dah chuang lo, mahni hnathawhna hmunah pawh awm mumal chuang lote hian tiam rualpui an nei zel.

Mizoram sorkarin sorkar sikul a hmuh dan leh a enkawl dan chu NABARD aṭanga kan pawisa puk kan hman dan aṭangin mi pangngai tan chuan a lang chiang viau. Nuai 17-a sikul chei ṭhatna tur pek a nihna hmun ṭhenkhatah chuan a hna tak tak thawh nan chuan nuai 7 vel te a awm thei chauh va. A bak chu a behbawmah a kal ral vek a. Pathian te, khawtlang te, chhun khaw eng te chu zahna chhe te mah kan nei lo va. Education zah lo ang emaw, ngai pawimawh lo ang emaw chuan kan awm duh miah lo va. Education pawimawhnate chu zak hlek lovin mipui hmaah kan sawi zui ngam tho va. Chu chauh ni lovin sorkar sikul pawh naupangin an bawh ṭan tawh thu kan sawi hnial lo bawk. Mahse heng naupangte hi hmun danga kal ngaihna hre tawh lo, ‘Chhan loh aiah Mari,’ tih ang chauhva sikul lut ve duh, Private sikul pan thei lo te an ni hialin a lang.

Vawiinah chuan sorkar sikul naupang zat leh Private sikul naupang zat hi anmahni zirtirtute hlawhin sem ila, sorkar sikul naupang zat hi an naupang zatin sem ila, chhiarkawp lungchhiatthlak tak kan chawk a ni ang tih a rinawm. Inenkawlna a ṭhat loh miau chuan pawisa hlawh tam hian ṭhahnemngaihna a hring chhuak lo tih a lantir awm e. Sorkar sikul zirtirtute hi an hnathawh leh an hlawh en hi chuan sorkar leh Pathian faka lam zankhua awm an nih laiin; chutiang chuan an awm lo va, aikal lak phèt an tum te ti hial ila kan ṭawng na lutuk ang em?

Hlawh chauh ni lo, sorkar sikul naupangte tan hian Uniform te, zirlaibu te, chawchhun te pawh sorkarin a la tumsak zel chung a, heti tak maia sorkar sikula tu leh fate kaltir kan hlau ta mai hi chuan Kristian state kan nihna hi a delh bet mualphovin a lang. A department lam lah chuan Primary sikul te chu siam ṭhat tumna pawh an neih ngam tawh loh avangin Anganwadi-a kal tura ngaih; naupangte chu an sikul lama kawi luh dan an zawng a, Primary school-a naupang awm lo lutuk thawidam nan sikul kal rual pawh la ni lo naupang chu hman an tum mek niin a lang. Primary school hi enkawl ṭha se, mi harsa zawk zawng zawng hian tirh ngai lovin sorkar sikul hi an pan duak ang. Govt. Mizo High School kha a ṭhat avangin sorkar sikul a ni chung chungin naupang leh nu leh pain an pankhawm a, lakluh sen loh naupang an nei. Thingtlang Primary leh Middle school-te hi naupang tan pan ngam a ni lo va, khawpuia sorkar sikul tam tak pawh chu chu an dinhmun a ni.

Education hi a ropui a, a zahawm a, mihring inzirtirna hmun leh ram tunhnu khawvel hriltu a ni. Mahse Mizoramin Education kan enkawl dan han en hi chuan kan tunhnu khua a var lo chhunzawm zel ang tih hlau awm se; a mak lo vang. Tunlai khawvel, heti khawpa zirlaibu chhut te, endik te, siamṭhatte a awlsam tawh hnu pawh hian sikul zirlaibuah hrilhfiahna dik tawk lo te, chhut dik lo te, dik lo ve hrim hrim te a la awm ta cheu mai a. Mimal fimkhur ṭha peih deuh lehkhabu buatsaih ai pawha ṭha chuang lote kan la siam chhuak a. Hei hian kan Education kan ngaih pawimawh lohzia a tilang hle. Naupang hnena thil dik lo zirtir tur pakhat zirlaibua a lo tel palh chuan Education Department hian Emergency meeting koh àwm a ni.

Zirna thuah a mark hmu sang zawng ngawr ngawra inzirtirna hi a la kal tluang zel a ni tehchek ang chu, inelna sang (competitive exam) lamah hnam dangte nena kan inelin kan thawm ri a mawi chhuak zo ta lo. Kan sikul ṭha ber ber chu note vawntir (by-heart) tam theite hi niin a lang a. Hemi tifiah tur hian hmanrua teh vak ka hre lo, mahse Quiz Competition han en a, TV lama mi tih ve han en hian kan thlen chin hi a sang lo tih a lang. Educationist ni ve lo tan sawi ve ngam chi a ni lo nain, kan rah aṭanga en hian kan ram zirna hian Competitive Exam sangah kan tu leh fate a hlangkai zo ta meuh lo a ni awm mang e, a tih theih. Kan zirlaite chu anmahnia phurna leh zirtirna pe (inspire) lovin zir tur bituksa zir nasa (rote learning) thei turin kan zirtir a, mark hmu tur ringawtin kan zirtir em ni tih awl tak a ni. Hemi enfiah tur hian ‘aikal’ leh zirtirtu ‘posting’ aṭanga ṭan lo va, a Department chhunga ‘discipline leh corruption te chingfel hmasa lo va, a ‘syllabus’ ngawr ngawr kan Education Department leh a awmdan han en hian, kan sakhuana thleng hian sawi kai mai awl tak a ni. Khaw tinah leh a Department chhungah pawh Education-a thawkte hi sakhaw lama chanvo nei tam pawl tak an ni ang a. Kohhran upa phei chu an ṭhahnem hle ang a. Chuti chunga heti em ema kan Education a buaithlak hi chu kan rinna leh kan Pathian biak nge, kan biak dan zawk hi enfiah a ngai law maw? a tih theih rum rum. Hindu kulmut tamna hmunah Education ṭha lo ta se eng angin nge kan ngaih ang? Engkimtithei nena inkaihkuah tlata kal tur anga ngaih si, mahni hnathawhna kaihhnawihah chuan khawvel mi dangte aia danglam lova awm hi engtin nge kan ngaih zel dawn le? Nge, ‘Pathiante chu chawlhni-ah chauh a lawm kan biak! Lo sawi suh!’ kan ti dawn nge, ‘Sakhuana leh ni tin nun hi a inzawm lo,’ kan ti dawn nge, ‘Hetianga ngaitu hian kohhran a do,’ kan inti dawn?

Kan Education Department aṭanga thlir hi chuan tun ang zela kan kal chuan kum 2030-ah chuan India ramah State hnufual ber nih hi kan inhmeh lehzual ngawtin a rinawm.